स्कन्ध 8, अध्याय 14: सूर्यगतिवर्णनम्

८.१४ चतुर्दशोऽध्यायः ।

सूर्यगतिवर्णनम् ।

नारायण उवाच ।

ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः ।

अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः ॥ १॥

यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् ।

सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि ॥ २॥

दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता ।

यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते ॥ ३॥

अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद ।

लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता ॥ ४॥

लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः ।

ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः ॥ ५॥

सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह ।

अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि ॥ ६॥

पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद ।

तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः ॥ ७॥

एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः ।

कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च ॥ ८॥

भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने ।

तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना ॥ ९॥

निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत ।

ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः ॥ १०॥

एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिताः ।

तेषां च स्वविभूतीनां बहुवीर्योपबृंहणम् ॥ ११॥

विशुद्धसत्त्वं चैश्वर्यं वर्धयन्भगवान् हरिः ।

आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः ॥ १२॥

निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समन्ततः ।

आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः ॥ १३॥

आकल्पमेवं वेषं स गतो विष्णुः सनातनः ।

स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः ॥ १४॥

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् ।

व्याख्यातं यद्बहिर्लोकालोकाचल इतीरणात् ॥ १५॥

ततः परस्ताद्योगेशगतिं शुद्धा वदन्ति हि ।

अण्डमध्यगतः सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम् ॥ १६॥

सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः ।

मृतेऽण्ड एष एतस्मिञ्जातो मार्तण्डशब्दभाक् ॥ १७॥

हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्भवः ।

सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्महीभिदा ॥ १८॥

स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः ।

देवतिर्यङ्मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम् ॥ १९॥

सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा दृगीश्वरः ।

एतावान्भूमण्डलस्य सन्निवेश उदाहृतः ॥ २०॥

एतेन हि दिवो मानं वर्णयन्ति च तद्विदः ।

द्विदलानां च निष्पावादीनां च दलयोर्यथा ॥ २१॥

अन्तरेण तयोरन्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् ।

यन्मध्यगश्च भगवान् भानुर्वै तपतां वरः ॥ २२॥

आतपेन त्रिलोकं च प्रतपत्येव भासयन् ।

उत्तरायणमासाद्य गतिमान्द्यं वितन्वते ॥ २३॥

आरोहणस्थानमसौ गत्वाहो दैर्ध्यमाचरेत् ।

दक्षिणायनमासाद्य गतिशैघ्र्यं वितन्वते ॥ २४॥

अवरोहस्थानमसौ गच्छन्ह्रस्वं दिनं चरेत् ।

विषुवत्संज्ञमासाद्य गतिसाम्यं वितन्वते ॥ २५॥

समस्थानमथासाद्य दिनसाम्यं करोति च ।

यदा च मेषतुलयोः सञ्चरेद्धि दिवाकरः ॥ २६॥

समानानि त्वहोरात्राण्यातनोति त्रयीमयः ।

वृषादिपञ्चसु यदा राशिष्वर्को विरोचते ॥ २७॥

तदाहानि च वर्धन्ते रात्रयोऽपि ह्रसन्ति च ।

वृश्चिकादिषु सूर्यो हि यदा सञ्चरते रविः ॥ २८॥

तदापीमान्यहोरात्राणि भवन्ति विपर्ययात् ॥ २९॥

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे सूर्यगतिवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ ८.१४॥