स्कन्ध 8, अध्याय 5: भुवनलोकवर्णने द्वीपवर्षविभेदवर्णनम्

८.५ पञ्चमोऽध्यायः ।

भुवनलोकवर्णने द्वीपवर्षविभेदवर्णनम् ।

श्रीनारायण उवाच ।

देवर्षे श‍ृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः ।

भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम् ॥ १॥

समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् ।

जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः ॥ २॥

विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका ।

नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः ॥ ३॥

आयामैः परिसङ्ख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः ।

अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः ॥ ४॥

धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।

दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम् ॥ ५॥

इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः ।

सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः ॥ ६॥

कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च ।

मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम् ॥ ७॥

मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ ।

इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च श‍ृङ्गवान् ॥ ८॥

त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु ।

रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये ॥ ९॥

कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते ।

प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा ॥ १०॥

द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् ।

पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः ॥ ११॥

दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः ।

इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः ॥ १२॥

हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः ।

अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः ॥ १३॥

हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् ।

विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः ॥ १४॥

इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः ।

पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः ॥ १५॥

आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः ।

योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी ॥ १६॥

केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ ।

मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः ॥ १७॥

कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः ।

योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम् ॥ १८॥

अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः ।

एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी ॥ १९॥

कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः ।

केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः ॥ २०॥

तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः ।

चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः ॥ २१॥

यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते ।

देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः ॥ २२॥

नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् ।

येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः ॥ २३॥

उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः ।

विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम् ॥ २४॥

मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् ।

एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च ॥ २५॥

गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च ।

तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च ॥ २६॥

अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते ।

नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता ॥ २७॥

अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी ।

पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम् ॥ २८॥

नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् ।

तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते ॥ २९॥

आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी ।

दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि ॥ ३०॥