स्कन्ध 1, अध्याय 15: शुकवैराग्यवर्णनम्

१.१५ पञ्चदशोऽध्यायः ।

शुकवैराग्यवर्णनम् ।

श्रीशुक उवाच ।

नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः ।

वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम् ॥ १॥

धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते ।

स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः ॥ २॥

इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः ।

कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति ॥ ३॥

तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् ।

विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः ॥ ४॥

ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् ।

खेदं प्राप्नोति सततं सङ्ग्रामैरसुरैः सह ॥ ५॥

करोति विपुलान्यत्नांस्तपश्चरति दुश्चरम् ।

रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम् ॥ ६॥

शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् ।

तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा ॥ ७॥

कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः ।

निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः ॥ ८॥

जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् ।

नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा ॥ ९॥

जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा ।

गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः ॥ १०॥

तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्भवम् ।

याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद ॥ ११॥

प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः ।

पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने ॥ १२॥

पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः ।

गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः ॥ १३॥

एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः ।

येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते ॥ १४॥

भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति ।

पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्भुतम् ॥ १५॥

योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् ।

कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन ॥ १६॥

वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा ।

वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम् ॥ १७॥

जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै ।

मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः ॥ १८॥

भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः ।

कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः ॥ १९॥

निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसङ्ग्रहम् ।

करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च ॥ २०॥

सूत उवाच ।

एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च ।

सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम् ॥ २१॥

तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च ।

वेपथुश्च शरीरेऽभूद्ग्लानिं प्राप मनस्तथा ॥ २२॥

शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् ।

उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः ॥ २३॥

अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् ।

वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम् ॥ २४॥

न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा ।

या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥ २५॥

पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च ।

विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः ॥ २६॥

तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् ।

ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी ॥ २७॥

कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया ।

यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः ॥ २८॥

अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् ।

माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः ॥ २९॥

विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः ।

सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा ॥ ३०॥