स्कन्ध 1, अध्याय 14: व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम्

१.१४ चतुर्दशोऽध्यायः ।

व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम् ।

सूत उवाच ।

दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् ।

किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः ॥ १॥

एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः ।

भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम् ॥ २॥

सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला ।

कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन् ॥ ३॥

कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः ।

मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः ॥ ४॥

स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः ।

न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः ॥ ५॥

बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः ।

भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः ॥ ६॥

मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया ।

अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत् ॥ ७॥

सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च ।

तस्माच्छुकः समुद्भूतो व्यासाकृतिमनोहरः ॥ ८॥

विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः ।

यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान् ॥ ९॥

व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः ।

किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै ॥ १०॥

तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः ।

द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा ॥ ११॥

विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् ।

दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम् ॥ १२॥

गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा ।

पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः ॥ १३॥

जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः ।

देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥ १४॥

जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः ।

विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे ॥ १५॥

तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा ।

दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम् ॥ १६॥

अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् ।

कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः ॥ १७॥

सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् ।

तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित् ॥ १८॥

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससङ्ग्रहाः ।

उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा ॥ १९॥

यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्याः सम्भवे तदा ।

शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः ॥ २०॥

बृहस्पतिमुपाध्यायं कृत्वा व्याससुतस्तदा ।

व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम् ॥ २१॥

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान् सरहस्यान्ससङ्ग्रहान् ।

धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कृत्वा गुरुकुले शुकः ॥ २२॥

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो मुनिस्तदा ।

आजगाम पितुः पार्श्वं कृष्णद्वैपायनस्य च ॥ २३॥

दृष्ट्वा व्यासः शुकं प्राप्तं प्रेम्णोत्थाय ससम्भ्रमः ।

आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्ध्नि तस्य चकार ह ॥ २४॥

पप्रच्छ कुशलं व्यासस्तथा चाध्ययनं शुचि ।

आश्वास्य स्थापयामास शुकं तत्राश्रमे शुभे ॥ २५॥

दारकर्म ततो व्यासः शुकस्य पर्यचिन्तयत् ।

कन्यां मुनिसुतां कान्तामपृच्छदतिवेगवान् ॥ २६॥

शुकं प्राह सुतं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयानघ ।

धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कुरु भार्यां महामते ॥ २७॥

गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ ।

ऋणान्मोचय मां पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान् ॥ २८॥

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।

तस्मात्पुत्र महाभाग कुरुष्वाद्य गृहाश्रमम् ॥ २९॥

कृत्वा गृहाश्रमं पुत्र सुखिनं कुरु मां शुक ।

आशा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते ॥ ३०॥