स्कन्ध 6, अध्याय 10: कर्मणां गहनगतिवर्णनम्

६.१० दशमोऽध्यायः ।

कर्मणां गहनगतिवर्णनम् ।

जनमेजय उवाच ।

कथितं चरितं ब्रह्मञ्छक्रस्याद्भुतकर्मणः ।

स्थानभ्रंशस्तथा दुःखप्राप्तिरुक्ता विशेषतः ॥ १॥

यत्र देवाधिदेव्याश्च महिमातीव वर्णितः ।

सन्देहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छक्रोऽपि महातपाः ॥ २॥

देवाधिपत्यमासाद्य दुःसहं दुःखमन्वभूत् ।

मखानां तु शतं कृत्वा प्राप्तं स्थानमनुत्तमम् ॥ ३॥

देवेशत्वं च सम्प्राप्य भ्रष्टः स्थानादसौ कथम् ।

एतत्सर्वं समाचक्ष्व कारणं करुणानिधे ॥ ४॥

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ पुराणानां प्रवर्तकः ।

नावाच्यं महतां किञ्चिच्छिष्ये च श्रद्धयान्विते ॥ ५॥

तस्मात्कुरु महाभाग मत्सन्देहापनोदनम् ।

सूत उवाच ।

इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः ॥ ६॥

तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् ।

व्यास उवाच ।

निबोध नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्भुतम् ॥ ७॥

कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्ता गतिस्तत्त्वविदां वरैः ।

सञ्चितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः ॥ ८॥

अनेकजन्मसञ्जातं प्राक्तनं सञ्चितं स्मृतम् ।

सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः ॥ ९॥

शुभं वाप्यशुभं भूप सञ्चितं बहुकालिकम् ।

अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा ॥ १०॥

जन्मजन्मनि जीवानां सञ्चितानां च कर्मणाम् ।

निःशेषस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि ॥ ११॥

क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते ।

देहं प्राप्य शुभं वापि ह्यशुभं वा समाचरेत् ॥ १२॥

सञ्चितानां पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल ।

देहारम्भे च समये कालः प्रेरयतीव तत् ॥ १३॥

प्रारब्धं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः ।

प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नात्र संशयः ॥ १४॥

पुरा कृतानि राजेन्द्र ह्यशुभानि शुभानि च ।

अवश्यमेव कर्माणि भोक्तव्यानीति निश्चयः ॥ १५॥

देवैर्मनुष्यैरसुरैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।

कर्मैव हि महाराज देहारम्भस्य कारणम् ॥ १६॥

कर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिनां नात्र संशयः ।

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा ॥ १७॥

दानवा यक्षगन्धर्वाः सर्वे कर्मवशा किल ।

अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते ॥ १८॥

कारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदुःखयोः ।

तस्मादनेकजन्मोत्थसञ्चितानां च कर्मणाम् ॥ १९॥

मध्ये वेगः समायाति कस्यचित्कालपाकतः ।

तत्प्रारब्धवशात्पुण्यं करोति च यथा तथा ॥ २०॥

पापं करोति मनुजस्तथा देवादयोऽपि च ।

तथा नारायणो राजन्नरश्च धर्मजावुभौ ॥ २१॥

जातौ कृष्णार्जुनौ काममंशौ नारायणस्य तौ ।

पुराणपीठिकेयं वै मुनिभिः परिकीर्तिता ॥ २२॥

देवांशः स तु विज्ञेयो यो भवेद्विभवाधिकः ।

नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमर्चते ॥ २३॥

नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः ।

इन्द्रादग्नेर्यमाद्विष्णोर्धनदादिति भूपते ॥ २४॥

प्रभुत्वं च प्रभावं च कोपं चैव पराक्रमम् ।

आदाय क्रियते नूनं शरीरमिति निश्चयः ॥ २५॥

यः कश्चिद्बलवाँल्लोके भाग्यवानथ भोगवान् ।

विद्यावान्दानवान्वापि स देवांशः प्रपढ्यते ॥ २६॥

तथैवैते मयाख्याता पाण्डवाः पृथिवीपते ।

देवांशो वासुदेवोऽपि नारायणसमद्युतिः ॥ २७॥

शरीरं प्राणिनां नूनं भाजनं सुखदुःखयोः ।

शरीरी प्राप्नुयात्कामं सुखं दुःखमनन्तरम् ॥ २८॥

देही नास्ति वशः कोऽपि दैवाधीनः सदैव हि ।

जननं मरणं दुःखं सुखं प्राप्नोति चावशः ॥ २९॥

पाण्डवास्ते वने जाताः प्राप्तास्तु स्वगृहं पुनः ।

स्वबाहुबलतः पश्चाद्राजसूयं क्रतूत्तमम् ॥ ३०॥