Brihadaranyaka Upanishad

बृहदारण्यकोपनिषत्

सन्धीविग्रहसहित SF as marked below is Sandhi-free text to aid students

काण्व पाठः ।

A मधु काण्ड[उपदेश काण्ड]

अध्याय I ब्राह्मण i-vi मन्त्राः ८० 1-...

अध्याय II ब्राह्मण i-vi मन्त्राः ६६ 1-...

B मुनि [yAj~navalkya] काण्ड [उपपत्ति काण्ड]

अध्याय III ब्राह्मण i-ix मन्त्राः ९२ 1-...

अध्याय IV ब्राह्मण i-vi मन्त्राः ९२ 1-...

C खिल काण्ड[उपासना काण्ड]

अध्याय V ब्राह्मण i-xv मन्त्राः ३३ 1-...

अध्याय VI ब्राह्मण i-v मन्त्राः ७५ 1-...

ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमदुच्यते ।

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥

ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥

अथ प्रथमोऽध्यायः ।

प्रथमं ब्राह्मणम् ।

उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ।

सूर्यश्चक्षुर्

वातः प्राणो

व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः

संवत्सर आत्माऽश्वस्य मेध्यस्य ।

द्यौः पृष्ठम्

अन्तरिक्षमुदरम्

पृथिवी पाजस्यम्

दिशः पार्श्वे

अवान्तरदिशः पर्शव

ऋतवोऽङ्गानि

मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्य्

अहोरात्राणि प्रतिष्ठा

नक्षत्राण्यस्थीनि

नभो माꣳसान्य्

ऊवध्यꣳ सिकताः

सिन्धवो गुदा

यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता

ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमान्य्

उद्यन्पूर्वार्धो

निम्लोचञ्जघनार्धो

यद्विजृम्भते

तद्विद्योतते

यद्विधूनुते

तत्स्तनयति

यन्मेहति

तद्वर्षति

वागेवास्य वाक्

इति प्रथमं ब्राहमणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम् ।

नैवेह किंचनाग्र आसीन्

मृत्युनैवेदमावृतमासीदशनाययाऽशनाया हि मृत्युस्

हि मृत्युः

तन्मनोऽकुरुताऽऽत्मन्वी स्यामिति ।

सोऽर्चन्नचरत्

तस्यार्चत आपोऽजायन्तार्चते वै मे कमभूदिति ।

अभूत् इति

तदेवार्क्यस्यार्कत्वम् ।

कꣳ ह वा अस्मै भवति

य एवमेतदर्कस्यार्कत्वं वेद

इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम् ।

द्वया ह प्राजापत्या

देवाश्चासुराश्च ।

ततः कानीयसा एव देवा

ज्यायसा असुरास्

त एषु लोकेष्वस्पर्धन्त ।

ते ह देवा ऊचुर्

हन्तासुरान्यज्ञ उद्गीथेनात्ययामेति

इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चतुर्थं ब्राह्मणम् ।

आत्मैवेदमग्र आसीत्पुरुषविधः ।

सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यत्

सोऽहमस्मीत्यग्रे व्याहरत्

ततोऽहन्नामाभवत् ।

तस्मादप्येतर्ह्यामन्त्रितो

ऽहमयमित्येवाग्र उक्त्वाऽथान्यन्नाम प्रब्रूते यदस्य भवति ।

यद् अस्य भवति

स यत्पूर्वोऽस्मात्सर्वस्मात्सर्वान्पाप्मन औषत्

औषत्

तस्मात्पुरुषः ।

ओषति ह वै स तम्

योऽस्मात्पूर्वो बुभूषति

य एवं वेद

इति चतुर्थं ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम् ।

यत्सप्तान्नानि मेधया

तपसाऽऽजनयत्पिता ।

एकमस्य साधारणम्

द्वे देवानभाजयत् ॥

त्रीण्यात्मनेऽकुरुत

पशुभ्य एकं प्रायच्छत् ।

तस्मिन्त्सर्वं प्रतिष्ठितम्

यच्च प्राणिति यच्च न ॥

कस्मात्तानि न क्षीयन्ते

ऽद्यमानानि सर्वदा ।

यो वै तामक्षितिं वेद

सोऽन्नमत्ति प्रतीकेन

स देवानपिगच्छति

स ऊर्जमुपजीवतीति श्लोकाः

इति

पञ्चमं ब्राह्मणम् ॥

षष्ठं ब्राह्मणम् ।

त्रयं वा इदम्

नाम रूपं कर्म ।

तेषां नाम्नां वागित्येतदेषामुक्थम्

अतो हि सर्वाणि नामान्युत्तिष्ठन्ति ।

एतदेषाꣳ सामैतद्धि सर्वैर्नामभिः समम्

एतदेषां ब्रह्मैतद्धि सर्वाणि नामानि बिभर्ति

इति षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि प्रथमोऽध्यायः ॥

द्वितीयोऽध्यायः ।

प्रथमं ब्राह्मणम्

ॐ दृप्तबालाकिर्हानूचानो गार्ग्य आस ।

स होवाचाजातशत्रुं काश्यम्

ब्रह्म ते ब्रवाणीति ।

स होवाचाजातशत्रुः

सहस्रमेतस्यां वाचि दद्मो

जनको

जनक इति वै जना धावन्तीति

इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम्

यो ह वै शिशुꣳ साधानꣳ सप्रत्याधानꣳ सस्थूणꣳ

सदामं वेद

सस्थूणम् सदामम् वेद

सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्ध्य्

अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणस्

तस्येदमेवाऽऽधानम्

इदं प्रत्याधानं

प्राणः स्थूणाऽन्नं दाम

इति द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम् ।

द्वे वाव ब्रह्मणो रूपे

मूर्तं चैवामूर्तं च

मर्त्यं चामृतं च

स्थितं च यच्च

सच्च त्यच्च

इति तृतीयं ब्राह्मणम् ॥

चतुर्थं ब्राह्मणम् ।

मैत्रेयीति होवाच याज्ञवल्क्य

उद्यास्यन्वा अरेऽहमस्मात्स्थानादस्मि ।

हन्त तेऽनया कात्यायन्याऽन्तं करवाणीति

इति चतुर्थं

ब्राह्मणम् ॥

पञ्चमं ब्राह्मणम्

इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मध्व्

अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु

यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो

अमृतमयस् पुरुषस्

यश्चायमध्यात्मꣳ शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः

अमृतमयस् पुरुषस्

अयमेव स योऽयमात्मेदममृतम्

इदं ब्रह्म्

एदꣳ सर्वम्

इति पञ्चमं

ब्राह्मणम् ॥

षष्ठं ब्राह्मणम्

अथ वꣳशः

पौतिमाष्यो गौपवनाद्

गौपवनः पौतिमाष्यात्

पौतिमाष्यो गौपवनाद्

गौपवनः कौशिकात्

कौशिकः कौण्डिन्यात्

कौण्डिन्यः शाण्डिल्याच्

छाण्डिल्यः कौशिकाच्च गौतमाच्च

गौतमः

इति षष्ठं ब्राह्मणम् ॥

॥

इति बृहदारण्यकोपनिषदि द्वितीयोऽध्यायः ॥

अथ तृतीयोध्यायः ॥

प्रथमं ब्राह्मणम् ।

ॐ जनको ह वैदेहो बहुदक्षिणेन यज्ञेनेजे ।

तत्र ह कुरुपञ्चालानां ब्राह्मणा अभिसमेता बभूवुस्

तस्य ह जनकस्य वैदेहस्य विजिज्ञासा बभूव

कः स्विदेषां ब्राह्मणानामनूचानतम इति ।

स ह गवाꣳ सहस्रमवरुरोध

दशदश पादा एकैकस्याः श‍ृङ्गयोराबद्धा बभूवुः

इति प्रथमं ब्राह्मणम् ॥

द्वितीयं ब्राह्मणम् ।

अथ हैनं जारत्कारव आर्तभागः पप्रच्छ ।

याज्ञवल्क्येति होवाच

कति ग्रहाः

कत्यतिग्रहा इत्य्

अष्टौ ग्रहा

अष्टावतिग्रहा इति

ये तेऽष्टौ ग्रहा

अष्टावतिग्रहाः

कतमे त इति

इति द्वितीयं

राह्मणम् ॥

तृतीयं ब्राह्मणम् ।

अथ हैनं भुज्युर्लाह्यायनिः पप्रच्छ ।

याज्ञवल्क्येति होवाच

मद्रेषु चरकाः पर्यव्रजाम

ते पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहानैम ।

तस्याऽऽसीद् दुहिता गन्धर्वगृहीता

तमपृच्छाम

कोऽसीति ।

सोऽब्रवीत्

सुधन्वाऽऽङ्गिरस इति ।

तं यदा लोकानामन्तानपृच्छामाथैतदथैनमब्रूम

एनम् अब्रूम

क्व पारिक्षिता अभवन्निति

क्व पारिक्षिता अभवन्

स त्वा पृच्छामि

याज्ञवल्क्य

क्व पारिक्षिता अभवन्निति