अध्याय 83

ब्रह्मोवाच ।

दशाश्वमेधिकं तीर्थं तच्छृणुष्व महामुने ।

यस्य श्रवणमात्रेण हयमेधफलं लभेत् ॥ ८३.१॥

विश्वकर्मसुतः श्रीमान् विश्वरूपो महाबलः ।

तस्यापि प्रथमः पुत्रस्तत्पुत्रो भौवनो विभुः ॥ ८३.२॥

पुरोधाः कश्यपस्तस्य सर्वज्ञानविशारदः ।

तमपृच्छन् महाबाहुर्भौवनः सार्वभौवनः ॥ ८३.३॥

यक्ष्येऽहं हयमेधैश्च युगपद् दशभिर्मुने ।

इत्यपृच्छद् गुरुं विप्रं क्व यक्ष्यामि सुरान् इति ॥ ८३.४॥

सोऽवदद् देवयजनं तत्र तत्र नृपोत्तम ।

यत्र यत्र द्विजश्रेष्ठाः प्रावर्तन्त महाक्रतून् ॥ ८३.५॥

तत्राभवन्न् ऋषिगणा आर्त्विज्ये मखमण्डले ।

युगपद् दशमेधानि प्रवृत्तानि पुरोधसा ॥ ८३.६॥

पूर्णतां नाययुस्तानि दृष्ट्वा चिन्तापरो नृपः ।

विहाय देवयजनं पुनरन्यत्र तान् क्रतून् ॥ ८३.७॥

उपाक्रामत् तथा तत्र विघ्नदोषास्तमाययुः ।

दृष्ट्वापूर्णांस्ततो यज्ञान् राजा गुरुमभाषत ॥ ८३.८॥

राजोवाच ।

देशदोषात् कालदोषान् मम दोषात् तवापि वा ।

पूर्णतां नाप्नुवन्ति स्म दशमेधानि वाजिनः ॥ ८३.९॥

ब्रह्मोवाच ।

ततश्च दुःखितो राजा कश्यपेन पुरोधसा ।

गीष्पतेर्भ्रातरं ज्येष्ठं गत्वा संवर्तमूचतुः ॥ ८३.१०॥

कश्यपभौवनावूचतुः ।

भगवन् युगपत् कार्याण्यश्वमेधानि मानद ।

दश सम्पूर्णतां यान्ति तं देशं तं गुरुं वद ॥ ८३.११॥

ब्रह्मोवाच ।

ततो ध्यात्वा ऋषिश्रेष्ठः संवर्तो भौवनं तदा ।

अब्रवीद् गच्छ ब्रह्माणं गुरुं देशं वदिष्यति ॥ ८३.१२॥

भौवनोऽपि महाप्राज्ञः कश्यपेन महात्मना ।

आगत्य मामब्रवीच्च गुरुं देशादिकं च यत् ॥ ८३.१३॥

ततोऽहमब्रवं पुत्र भौवनं कश्यपं तथा ।

गौतमीं गच्छ राजेन्द्र स देशः क्रतुपुण्यवान् ॥ ८३.१४॥

अयमेव गुरुः श्रेष्ठः कश्यपो वेदपारगः ।

गुरोरस्य प्रसादेन गौतम्याश्च प्रसादतः ॥ ८३.१५॥

एकेन हयमेधेन तत्र स्नानेन वा पुनः ।

सेत्स्यन्ति तत्र यज्ञाश्च दशमेधानि वाजिनः ॥ ८३.१६॥

तच्छ्रुत्वा भौवनो राजा गौतमीतीरमभ्यगात् ।

कश्यपेन सहायेन हयमेधाय दीक्षितः ॥ ८३.१७॥

ततः प्रवृत्ते यज्ञेशे हयमेधे महाक्रतौ ।

सम्पूर्णे तु तदा राजा पृथिवीं दातुमुद्यतः ॥ ८३.१८॥

ततोऽन्तरिक्षे वाग् उच्चैरुवाच नृपसत्तमम् ।

पूजयित्वा स्थितं विप्रान् ऋत्विजोऽथ सदस्पतीन् ॥ ८३.१९॥

आकाशवाग् उवाच ।

पुरोधसे कश्यपाय सशैलवनकाननाम् ।

पृथिवीं दातुकामेन दत्तं सर्वं त्वया नृप ॥ ८३.२०॥

भूमिदानस्पृहां त्यक्त्वा अन्नं देहि महाफलम् ।

नान्नदानसमं पुण्यं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥ ८३.२१॥

विशेषतस्तु गङ्गायाः श्रद्धया पुलिने मुने ।

त्वया तु हयमेधोऽयं कृतः सबहुदक्षिणः ।

कृतकृत्योऽसि भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा ॥ ८३.२२॥

ब्रह्मोवाच ।

तथापि दातुकामं तं मही प्रोवाच भौवनम् ॥ ८३.२३॥

पृथिव्युवाच ।

विश्वकर्मज सार्वभौम मा मां देहि पुनः पुनः ।

निमज्जेऽहं सलिलस्य मध्ये तस्मान् न दीयताम् ॥ ८३.२४॥

ब्रह्मोवाच ।

ततश्च भौवनो भीतः किं देयमिति चाब्रवीत् ।

पुनश्चोवाच सा पृथ्वी भौवनं ब्राह्मणैर्वृतम् ॥ ८३.२५॥

भूम्युवाच ।

तिला गावो धनं धान्यं यत् किंचिद् गौतमीतटे ।

सर्वं तद् अक्षयं दानं किं मां भौवन दास्यसि ॥ ८३.२६॥

गङ्गातीरं समाश्रित्य ग्रासमेकं ददाति यः ।

तेनाहं सकला दत्ता किं मां भौवन दास्यसि ॥ ८३.२७॥

ब्रह्मोवाच ।

तद् भुवो वचनं श्रुत्वा भौवनः सार्वभौवनः ।

तथेति मत्वा विप्रेभ्यो ह्यन्नं प्रादात् सुविस्तरम् ॥ ८३.२८॥

ततः प्रभृति तत् तीर्थं दशाश्वमेधिकं विदुः ।

दशानामश्वमेधानां फलं स्नानाद् अवाप्यते ॥ ८३.२९॥