अध्याय 4

लोमहर्षण उवाच ।

अभिषिच्याधिराजेन्द्रं पृथुं ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेष्टुमुपचक्रमे ॥ ४.१॥

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्रग्रहयोस्तथा ।

यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत् ॥ ४.२॥

अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं पतिम् ।

आदित्यानां तथा विष्णुं वसूनामथ पावकम् ॥ ४.३॥

प्रजापतीनां दक्षं तु मरुतामथ वासवम् ।

दैत्यानां दानवानां वै प्रह्रादममितौजसम् ॥ ४.४॥

वैवस्वतं पितृणां च यमं राज्येऽभ्यषेचयत् ।

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां तथैव च ॥ ४.५॥

सर्वभूतपिशाचानां गिरीशं शूलपाणिनम् ।

शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् ॥ ४.६॥

गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं प्रभुम् ।

नागानां वासुकिं चक्रे सर्पाणामथ तक्षकम् ॥ ४.७॥

वारणानां तु राजानमैरावतमथादिशत् ।

उच्चैःश्रवसमश्वानां गरुडं चैव पक्षिणाम् ॥ ४.८॥

मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं तु गवां पतिम् ।

वनस्पतीनां राजानं प्लक्षमेवाभ्यषेचयत् ॥ ४.९॥

एवं विभज्य राज्यानि क्रमेणैव पितामहः ।

दिशां पालान् अथ ततः स्थापयामास स प्रभुः ॥ ४.१०॥

पूर्वस्यां दिशि पुत्रं तु वैराजस्य प्रजापतेः ।

दिशः पालं सुधन्वानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.११॥

दक्षिणस्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः ।

पुत्रं शङ्खपदं नाम राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१२॥

पश्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम् ।

केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१३॥

तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।

उदीच्यां दिशि दुर्धर्षं राजानं सोऽभ्यषेचयत् ॥ ४.१४॥

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।

यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण प्रतिपाल्यते ॥ ४.१५॥

राजसूयाभिषिक्तस्तु पृथुरेतैर्नराधिपैः ।

वेददृष्टेन विधिना राजा राज्ये नराधिपः ॥ ४.१६॥

ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुषेऽमिततेजसि ।

वैवस्वताय मनवे पृथिव्यां राज्यमादिशत् ॥ ४.१७॥

तस्य विस्तरमाख्यास्ये मनोर्वैवस्वतस्य ह ।

भवतां चानुकूल्याय यदि श्रोतुमिहेच्छथ ।

महद् एतद् अधिष्ठानं पुराणे तद् अधिष्ठितम् ॥ ४.१८॥

मुनय ऊचुः ।

विस्तरेण पृथोर्जन्म लोमहर्षण कीर्तय ।

यथा महात्मना तेन दुग्धा वेयं वसुंधरा ॥ ४.१९॥

यथा वापि नृभिर्दुग्धा यथा देवैर्महर्षिभिः ।

यथा दैत्यैश्च नागैश्च यथा यक्षैर्यथा द्रुमैः ॥ ४.२०॥

यथा शैलैः पिशाचैश्च गन्धर्वैश्च द्विजोत्तमैः ।

राक्षसैश्च महासत्त्वैर्यथा दुग्धा वसुंधरा ॥ ४.२१॥

तेषां पात्रविशेषांश्च वक्तुमर्हसि सुव्रत ।

वत्सक्षीरविशेषांश्च दोग्धारं चानुपूर्वशः ॥ ४.२२॥

यस्माच्च कारणात् पाणिर्वेणस्य मथितः पुरा ।

क्रुद्धैर्महर्षिभिस्तात कारणं तच्च कीर्तय ॥ ४.२३॥

लोमहर्षण उवाच ।

श‍ृणुध्वं कीर्तयिष्यामि एकाग्राः प्रयताश्चैव पुण्यार्थं वै द्विजर्षभाः ॥ ४.२४॥

नाशुचेः क्षुद्रमनसो नाशिष्यस्याव्रतस्य च ।

कीर्तयेयमिदं विप्राः कृतघ्नायाहिताय च ॥ ४.२५॥

स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं धन्यं वेदैश्च सम्मितम् ।

रहस्यम् ऋषिभिः प्रोक्तं श‍ृणुध्वं वै यथातथम् ॥ ४.२६॥

यश्चेमं कीर्तयेन् नित्यं पृथोर्वैण्यस्य विस्तरम् ।

ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत् कृताकृतम् ॥ ४.२७॥

आसीद् धर्मस्य संगोप्ता पूर्वमत्रिसमः प्रभुः ।

अत्रिवंशे समुत्पन्नस्त्वङ्गो नाम प्रजापतिः ॥ ४.२८॥

तस्य पुत्रोऽभवद् वेणो नात्यर्थं धर्मकोविदः ।

जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः ॥ ४.२९॥

स मातामहदोषेण तेन कालात्मजात्मजः ।

स्वधर्मं पृष्ठतः कृत्वा कामलोभेष्ववर्तत ॥ ४.३०॥