अध्याय 34

ब्रह्मोवाच ।

योऽसौ सर्वगतो देवस्त्रिपुरारिस्त्रिलोचनः ।

उमाप्रियकरो रुद्रश्चन्द्रार्धकृतशेखरः ॥ ३४.१॥

विद्राव्य विबुधान् सर्वान् सिद्धविद्याधरान् ऋषीन् ।

गन्धर्वयक्षनागांश्च तथान्यांश्च समागतान् ॥ ३४.२॥

जघान पूर्वं दक्षस्य यजतो धरणीतले ।

यज्ञं समृद्धं रत्नाढ्यं सर्वसम्भारसम्भृतम् ॥ ३४.३॥

यस्य प्रतापसंत्रस्ताः शक्राद्यास्त्रिदिवौकसः ।

शान्तिं न लेभिरे विप्राः कैलासं शरणं गताः ॥ ३४.४॥

स आस्ते तत्र वरदः शूलपाणिर्वृषध्वजः ।

पिनाकपाणिर्भगवान् दक्षयज्ञविनाशनः ॥ ३४.५॥

महादेवोऽकले देशे कृत्तिवासा वृषध्वजः ।

एकाम्रके मुनिश्रेष्ठाः सर्वकामप्रदो हरः ॥ ३४.६॥

मुनय ऊचुः ।

किमर्थं स भवो देवः सर्वभूतहिते रतः ।

जघान यज्ञं दक्षस्य देवैः सर्वैरलंकृतम् ॥ ३४.७॥

न ह्यल्पं कारणं तत्र प्रभो मन्यामहे वयम् ।

श्रोतुमिच्छामहे ब्रूहि परं कौतूहलं हि नः ॥ ३४.८॥

ब्रह्मोवाच ।

दक्षस्यासन्न् अष्ट कन्या याश्चैवं पतिसंगताः ।

स्वेभ्यो गृहेभ्यश्चानीय ताः पिताभ्यर्चयद् गृहे ॥ ३४.९॥

ततस्त्वभ्यर्चिता विप्रा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।

तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यम्बकस्य वै ॥ ३४.१०॥

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।

अकरोत् संनतिं दक्षे न च कांचिन् महेश्वरः ॥ ३४.११॥

जामाता श्वशुरे तस्मिन् स्वभावात् तेजसि स्थितः ।

ततो ज्ञात्वा सती सर्वास्तास्तु प्राप्ताः पितुर्गृहम् ॥ ३४.१२॥

जगाम साप्यनाहूता सती तु स्वपितुर्गृहम् ।

ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसम्मताम् ।

ततोऽब्रवीत् सा पितरं देवी क्रोधसमाकुला ॥ ३४.१३॥

सत्युवाच ।

यवीयसीभ्यः श्रेष्ठाहं किं न पूजसि मां प्रभो ।

असत्कृतामवस्थां यः कृतवान् असि गर्हिताम् ।

अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च मां त्वं सत्कर्तुमर्हसि ॥ ३४.१४॥

ब्रह्मोवाच ।

एवमुक्तोऽब्रवीद् एनां दक्षः संरक्तलोचनः ॥ ३४.१५॥

दक्ष उवाच ।

त्वत्तः श्रेष्ठा वरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम ।

तासां ये चैव भर्तारस्ते मे बहुमताः सति ॥ ३४.१६॥

ब्रह्मिष्ठाश्च व्रतस्थाश्च महायोगाः सुधार्मिकाः ।

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्बकात् सति ॥ ३४.१७॥

वसिष्ठोऽत्रिः पुलस्त्यश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः ।

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रेष्ठा जामातरो मम ॥ ३४.१८॥

तैश्चापि स्पर्धते शर्वः सर्वे ते चैव तं प्रति ।

तेन त्वां न बुभूषामि प्रतिकूलो हि मे भवः ॥ ३४.१९॥

इत्युक्तवांस्तदा दक्षः सम्प्रमूढेन चेतसा ।

शापार्थमात्मनश्चैव येनोक्ता वै महर्षयः ।

तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् ॥ ३४.२०॥

सत्युवाच ।

वाङ्मनःकर्मभिर्यस्माद् अदुष्टां मां विगर्हसि ।

तस्मात् त्यजाम्यहं देहमिमं तात तवात्मजम् ॥ ३४.२१॥

ब्रह्मोवाच ।

ततस्तेनापमानेन सती दुःखाद् अमर्षिता ।

अब्रवीद् वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयम्भुवे ॥ ३४.२२॥

सत्युवाच ।

येनाहमपदेहा वै पुनर्देहेन भास्वता ।

तत्राप्यहमसम्मूढा सम्भूता धार्मिकी पुनः ।

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यम्बकस्यैव धीमतः ॥ ३४.२३॥

ब्रह्मोवाच ।

तत्रैवाथ समासीना रुष्टात्मानं समादधे ।

धारयामास चाग्नेयीं धारणामात्मनात्मनि ॥ ३४.२४॥

ततः स्वात्मानमुत्थाप्य वायुना समुदीरितः ।

सर्वाङ्गेभ्यो विनिःसृत्य वह्निर्भस्म चकार ताम् ॥ ३४.२५॥

तद् उपश्रुत्य निधनं सत्या देव्याः स शूलधृक् ।

संवादं च तयोर्बुद्ध्वा याथातथ्येन शंकरः ।

दक्षस्य च विनाशाय चुकोप भगवान् प्रभुः ॥ ३४.२६॥

श्रीशंकर उवाच ।

यस्माद् अवमता दक्ष सहसैवागता सती ।

प्रशस्ताश्चेतराः सर्वास्त्वत्सुता भर्तृभिः सह ॥ ३४.२७॥

तस्माद् वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः ।

उत्पत्स्यन्ति द्वितीये वै तव यज्ञे ह्ययोनिजाः ॥ ३४.२८॥

हुते वै ब्रह्मणः सत्त्रे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।

अभिव्याहृत्य सप्तर्षीन् दक्षं सोऽभ्यशपत् पुनः ॥ ३४.२९॥

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।

प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः ॥ ३४.३०॥