अध्याय 31

ब्रह्मोवाच ।

आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं मुनिसत्तमाः ।

भवत्यस्माज्जगत् सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥ ३१.१॥

रुद्रोपेन्द्रमहेन्द्राणां विप्रेन्द्रत्रिदिवौकसाम् ।

महाद्युतिमतां चैव तेजोऽयं सार्वलौकिकम् ॥ ३१.२॥

सर्वात्मा सर्वलोकेशो देवदेवः प्रजापतिः ।

सूर्य एव त्रिलोकस्य मूलं परमदैवतम् ॥ ३१.३॥

अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यग् आदित्यमुपतिष्ठते ।

आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥ ३१.४॥

सूर्यात् प्रसूयते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते ।

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान् निःसृतौ पुरा ॥ ३१.५॥

एतत् तु ध्यानिनां ध्यानं मोक्षश्चाप्येष मोक्षिणाम् ।

तत्र गच्छन्ति निर्वाणं जायन्तेऽस्मात् पुनः पुनः ॥ ३१.६॥

क्षणा मुहूर्ता दिवसा निशा पक्षाश्च नित्यशः ।

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवश्च युगानि च ॥ ३१.७॥

अथादित्याद् ऋते ह्येषां कालसंख्या न विद्यते ।

कालाद् ऋते न नियमो नाग्नौ विहरणक्रिया ॥ ३१.८॥

ऋतूनामविभागश् ततः पुष्पफलं कुतः ।

कुतो वै सस्यनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणः कुतः ॥ ३१.९॥

अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चेह च ।

जगत्प्रभावाद् विशते भास्कराद् वारितस्करात् ॥ ३१.१०॥

नावृष्ट्या तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिशुष्यति ।

नावृष्ट्या परिधिं धत्ते वारिणा दीप्यते रविः ॥ ३१.११॥

वसन्ते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मे काञ्चनसंनिभः ।

श्वेतो वर्षासु वर्णेन पाण्डुः शरदि भास्करः ॥ ३१.१२॥

हेमन्ते ताम्रवर्णाभः शिशिरे लोहितो रविः ।

इति वर्णाः समाख्याताः सूर्यस्य ऋतुसम्भवाः ॥ ३१.१३॥

ऋतुस्वभाववर्णैश्च सूर्यः क्षेमसुभिक्षकृत् ।

अथादित्यस्य नामानि सामान्यानि द्विजोत्तमाः ॥ ३१.१४॥

द्वादशैव पृथक्त्वेन तानि वक्ष्याम्यशेषतः ।

आदित्यः सविता सूर्यो मिहिरोऽर्कः प्रभाकरः ॥ ३१.१५॥

मार्तण्डो भास्करो भानुश्चित्रभानुर्दिवाकरः ।

रविर्द्वादशभिस्तेषां ज्ञेयः सामान्यनामभिः ॥ ३१.१६॥

विष्णुर्धाता भगः पूषा मित्रेन्द्रौ वरुणोऽर्यमा ।

विवस्वान् अंशुमांस्त्वष्टा पर्जन्यो द्वादशः स्मृतः ॥ ३१.१७॥

इत्येते द्वादशादित्याः पृथक्त्वेन व्यवस्थिताः ।

उत्तिष्ठन्ति सदा ह्येते मासैर्द्वादशभिः क्रमात् ॥ ३१.१८॥

विष्णुस्तपति चैत्रे तु वैशाखे चार्यमा तथा ।

विवस्वाञ् ज्येष्ठमासे तु आषाढे चांशुमान् स्मृतः ॥ ३१.१९॥

पर्जन्यः श्रावणे मासि वरुणः प्रौष्ठसंज्ञके ।

इन्द्र आश्वयुजे मासि धाता तपति कार्त्तिके ॥ ३१.२०॥

मार्गशीर्षे तथा मित्रः पौषे पूषा दिवाकरः ।

माघे भगस्तु विज्ञेयस्त्वष्टा तपति फाल्गुने ॥ ३१.२१॥

शतैर्द्वादशभिर्विष्णू रश्मिभिर्दीप्यते सदा ।

दीप्यते गोसहस्रेण शतैश्च त्रिभिरर्यमा ॥ ३१.२२॥

द्विःसप्तकैर्विवस्वांस्तु अंशुमान् पञ्चभिस्त्रिभिः ।

विवस्वान् इव पर्जन्यो वरुणश्चार्यमा तथा ॥ ३१.२३॥

मित्रवद् भगवांस्त्वष्टा सहस्रेण शतेन च ।

इन्द्रस्तु द्विगुणैः षड्भिर्धातैकादशभिः शतैः ॥ ३१.२४॥

सहस्रेण तु मित्रो वै पूषा तु नवभिः शतैः ।

उत्तरोपक्रमेऽर्कस्य वर्धन्ते रश्मयस्तथा ॥ ३१.२५॥

दक्षिणोपक्रमे भूयो ह्रसन्ते सूर्यरश्मयः ।

एवं रश्मिसहस्रं तु सूर्यलोकाद् अनुग्रहम् ॥ ३१.२६॥

एवं नाम्नां चतुर्विंशद् एक एषां प्रकीर्तितः ।

विस्तरेण सहस्रं तु पुनरन्यत् प्रकीर्तितम् ॥ ३१.२७॥

मुनय ऊचुः ।

ये तन्नामसहस्रेण स्तुवन्त्यर्कं प्रजापते ।

तेषां भवति किं पुण्यं गतिश्च परमेश्वर ॥ ३१.२८॥

ब्रह्मोवाच ।

श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूलाः सारभूतं सनातनम् ।

अलं नामसहस्रेण पठन्न् एवं स्तवं शुभम् ॥ ३१.२९॥

यानि नामानि गुह्यानि पवित्राणि शुभानि च ।

तानि वः कीर्तयिष्यामि श‍ृणुध्वं भास्करस्य वै ॥ ३१.३०॥