अध्याय 27

ब्रह्मोवाच ।

श‍ृणुध्वं मुनयः सर्वे यद् वो वक्ष्यामि साम्प्रतम् ।

पुराणं वेदसम्बद्धं भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् ॥ २७.१॥

पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिरुदाहृता ।

कर्मणः फलभूमिश्च स्वर्गं च नरकं तथा ॥ २७.२॥

तस्मिन् वर्षे नरः पापं कृत्वा धर्मं च भो द्विजाः ।

अवश्यं फलमाप्नोति अशुभस्य शुभस्य च ॥ २७.३॥

ब्राह्मणाद्याः स्वकं कर्म कृत्वा सम्यक् सुसंयताः ।

प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं तस्मिन् वर्षे न संशयः ॥ २७.४॥

धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च द्विजसत्तमाः ।

प्राप्नोति पुरुषः सर्वं तस्मिन् वर्षे सुसंयतः ॥ २७.५॥

इन्द्राद्याश्च सुराः सर्वे तस्मिन् वर्षे द्विजोत्तमाः ।

कृत्वा सुशोभनं कर्म देवत्वं प्रतिपेदिरे ॥ २७.६॥

अन्येऽपि लेभिरे मोक्षं पुरुषाः संयतेन्द्रियाः ।

तस्मिन् वर्षे बुधाः शान्ता वीतरागा विमत्सराः ॥ २७.७॥

ये चापि स्वर्गे तिष्ठन्ति विमानेन गतज्वराः ।

तेऽपि कृत्वा शुभं कर्म तस्मिन् वर्षे दिवं गताः ॥ २७.८॥

निवासं भारते वर्ष आकाङ्क्षन्ति सदा सुराः ।

स्वर्गापवर्गफलदे तत् पश्यामः कदा वयम् ॥ २७.९॥

मुनय ऊचुः ।

यद् एतद् भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ।

पापाय वा सुरश्रेष्ठ वर्जयित्वा च भारतम् ॥ २७.१०॥

ततः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यमं तच्च गम्यते ।

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते ॥ २७.११॥

तस्माद् विस्तरतो ब्रह्मन्न् अस्माकं भारतं वद ।

यदि तेऽस्ति दयास्मासु यथावस्थितिरेव च ॥ २७.१२॥

तस्माद् वर्षमिदं नाथ ये वास्मिन् वर्षपर्वताः ।

भेदाश्च तस्य वर्षस्य ब्रूहि सर्वान् अशेषतः ॥ २७.१३॥

ब्रह्मोवाच ।

श‍ृणुध्वं भारतं वर्षं नवभेदेन भो द्विजाः ।

समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते समाश्च परस्परम् ॥ २७.१४॥

इन्द्रद्वीपः कशेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।

नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥ २७.१५॥

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।

योजनानां सहस्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः ॥ २७.१६॥

पूर्वे किराता यस्यासन् पश्चिमे यवनास्तथा ।

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्ते स्थिता द्विजाः ॥ २७.१७॥

इज्यायुद्धवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः ।

तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥ २७.१८॥

स्वर्गापवर्गहेतुश्च पुण्यं पापं च वै तथा ।

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ॥ २७.१९॥

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः ।

तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः ॥ २७.२०॥

विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चित्रसानवः ।

कोलाहलः स वैभ्राजो मन्दरो दर्दलाचलः ॥ २७.२१॥

वातंधयो वैद्युतश्च मैनाकः सुरसस्तथा ।

तुङ्गप्रस्थो नागगिरिर्गोधनः पाण्डराचलः ॥ २७.२२॥

पुष्पगिरिर्वैजयन्तो रैवतोऽर्बुद एव च ।

ऋष्यमूकः स गोमन्थः कृतशैलः कृताचलः ॥ २७.२३॥

श्रीपार्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः ।

तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाद्याश्चैव भागशः ॥ २७.२४॥

तैः पीयन्ते सरिच्छ्रेष्ठास्ता बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः ।

गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥ २७.२५॥

यमुना शतद्रुर्विपाशा वितस्तैरावती कुहूः ।

गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती ॥ २७.२६॥

विपाशा देविका चक्षुर्निष्ठीवा गण्डकी तथा ।

कौशिकी चापगा चैव हिमवत्पादनिःसृताः ॥ २७.२७॥

देवस्मृतिर्देववती वातघ्नी सिन्धुरेव च ।

वेण्या तु चन्दना चैव सदानीरा मही तथा ॥ २७.२८॥

चर्मण्वती वृषी चैव विदिशा वेदवत्यपि ।

सिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्रानुगाः स्मृताः ॥ २७.२९॥

शोणा महानदी चैव नर्मदा सुरथा क्रिया ।

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥ २७.३०॥