अध्याय 244

वसिष्ठ उवाच ।

सांख्यदर्शनमेतावद् उक्तं ते नृपसत्तम ।

विद्याविद्ये त्विदानीं मे त्वं निबोधानुपूर्वशः ॥ २४४.१॥

अभेद्यमाहुरव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मिणः ।

सर्गप्रलय इत्युक्तं विद्याविद्ये च विंशकः ॥ २४४.२॥

परस्परस्य विद्या वै तन् निबोधानुपूर्वशः ।

यथोक्तम् ऋषिभिस्तात सांख्यस्यातिनिदर्शनम् ॥ २४४.३॥

कर्मेन्द्रियाणां सर्वेषां विद्या बुद्धीन्द्रियं स्मृतम् ।

बुद्धीन्द्रियाणां च तथा विशेषा इति नः श्रुतम् ॥ २४४.४॥

विषयाणां मनस्तेषां विद्यामाहुर्मनीषिणः ।

मनसः पञ्च भूतानि विद्या इत्यभिचक्षते ॥ २४४.५॥

अहंकारस्तु भूतानां पञ्चानां नात्र संशयः ।

अहंकारस्तथा विद्या बुद्धिर्विद्या नरेश्वर ॥ २४४.६॥

बुद्ध्या प्रकृतिरव्यक्तं तत्त्वानां परमेश्वरः ।

विद्या ज्ञेया नरश्रेष्ठ विधिश्च परमः स्मृतः ॥ २४४.७॥

अव्यक्तमपरं प्राहुर्विद्या वै पञ्चविंशकः ।

सर्वस्य सर्वमित्युक्तं ज्ञेयज्ञानस्य पारगः ॥ २४४.८॥

ज्ञानमव्यक्तमित्युक्तं ज्ञेयं वै पञ्चविंशकम् ।

तथैव ज्ञानमव्यक्तं विज्ञाता पञ्चविंशकः ॥ २४४.९॥

विद्याविद्ये तु तत्त्वेन मयोक्ते वै विशेषतः ।

अक्षरं च क्षरं चैव यद् उक्तं तन् निबोध मे ॥ २४४.१०॥

उभावेतौ क्षरावुक्तौ उभावेतावनक्षरौ ।

कारणं तु प्रवक्ष्यामि यथाज्ञानं तु ज्ञानतः ॥ २४४.११॥

अनादिनिधनावेतौ उभावेवेश्वरौ मतौ ।

तत्त्वसंज्ञावुभावेव प्रोच्येते ज्ञानचिन्तकैः ॥ २४४.१२॥

सर्गप्रलयधर्मित्वाद् अव्यक्तं प्राहुरव्ययम् ।

तद् एतद् गुणसर्गाय विकुर्वाणं पुनः पुनः ॥ २४४.१३॥

गुणानां महदादीनामुत्पद्यति परस्परम् ।

अधिष्ठानं क्षेत्रमाहुरेतद् वै पञ्चविंशकम् ॥ २४४.१४॥

यद् अन्तर्गुणजालं तु तद् व्यक्तात्मनि संक्षिपेत् ।

तद् अहं तद् गुणैस्तैस्तु पञ्चविंशे विलीयते ॥ २४४.१५॥

गुणा गुणेषु लीयन्ते तद् एका प्रकृतिर्भवेत् ।

क्षेत्रज्ञोऽपि तदा तावत् क्षेत्रज्ञः सम्प्रणीयते ॥ २४४.१६॥

यदाक्षरं प्रकृतिर्यं गच्छते गुणसंज्ञिता ।

निर्गुणत्वं च वै देहे गुणेषु परिवर्तनात् ॥ २४४.१७॥

एवमेव च क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानपरिक्षयात् ।

प्रकृत्या निर्गुणस्त्वेष इत्येवमनुशुश्रुम ॥ २४४.१८॥

क्षरो भवत्येष यदा गुणवती गुणेष्वथ ।

प्रकृतिं त्वथ जानाति निर्गुणत्वं तथात्मनः ॥ २४४.१९॥

तथा विशुद्धो भवति प्रकृतेः परिवर्जनात् ।

अन्योऽहमन्येयमिति यदा बुध्यति बुद्धिमान् ॥ २४४.२०॥

तदैषोऽव्यथतामेति न च मिश्रत्वमाव्रजेत् ।

प्रकृत्या चैष राजेन्द्र मिश्रोऽन्योऽन्यस्य दृश्यते ॥ २४४.२१॥

यदा तु गुणजालं तत् प्राकृतं विजुगुप्सते ।

पश्यते च परं पश्यंस्तदा पश्यन् नु संसृजेत् ॥ २४४.२२॥

किं मया कृतमेतावद् योऽहं कालनिमज्जनः ।

यथा मत्स्यो ह्यभिज्ञानाद् अनुवर्तितवाञ् जलम् ॥ २४४.२३॥

अहमेव हि सम्मोहाद् अन्यमन्यं जनाज्जनम् ।

मत्स्यो यथोदकज्ञानाद् अनुवर्तितवान् इह ॥ २४४.२४॥

मत्स्योऽन्यत्वमथाज्ञानाद् उदकान् नाभिमन्यते ।

आत्मानं तद् अवज्ञानाद् अन्यं चैव न वेद्म्यहम् ॥ २४४.२५॥

ममास्तु धिक् कुबुद्धस्य योऽहं मग्न इमं पुनः ।

अनुवर्तितवान् मोहाद् अन्यमन्यं जनाज्जनम् ॥ २४४.२६॥

अयमनुभवेद् बन्धुरनेन सह मे क्षयम् ।

साम्यमेकत्वतां यातो यादृशस्तादृशस्त्वहम् ॥ २४४.२७॥

तुल्यतामिह पश्यामि सदृशोऽहमनेन वै ।

अयं हि विमलो व्यक्तमहमीदृशकस्तदा ॥ २४४.२८॥

योऽहमज्ञानसम्मोहाद् अज्ञया सम्प्रवृत्तवान् ।

संसर्गाद् अतिसंसर्गात् स्थितः कालमिमं त्वहम् ॥ २४४.२९॥

सोऽहमेवं वशीभूतः कालमेतं न बुद्धवान् ।

उत्तमाधममध्यानां तामहं कथमावसे ॥ २४४.३०॥