अध्याय 24

लोमहर्षण उवाच ।

तारामयं भगवतः शिशुमाराकृति प्रभोः ।

दिवि रूपं हरेर्यत् तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रुवः ॥ २४.१॥

सएष भ्रमन् भ्रामयति चन्द्रादित्यादिकान् ग्रहान् ।

भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ॥ २४.२॥

सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ॥ २४.३॥

शिशुमाराकृति प्रोक्तं यद् रूपं ज्योतिषां दिवि ।

नारायणः परं धाम तस्याधारः स्वयं हृदि ॥ २४.४॥

उत्तानपादतनयस्तमाराध्य प्रजापतिम् ।

स ताराशिशुमारस्य ध्रुवः पुच्छे व्यवस्थितः ॥ २४.५॥

आधारः शिशुमारस्य सर्वाध्यक्षो जनार्दनः ।

ध्रुवस्य शिशुमारश्च ध्रुवे भानुर्व्यवस्थितः ॥ २४.६॥

तद् आधारं जगच्चेदं सदेवासुरमानुषम् ।

येन विप्रा विधानेन तन् मे श‍ृणुत साम्प्रतम् ॥ २४.७॥

विवस्वान् अष्टभिर्मासैर्ग्रसत्यपो रसात्मिकाः ।

वर्षत्यम्बु ततश्चान्नमन्नादमखिलं जगत् ॥ २४.८॥

विवस्वान् अंशुभिस्तीक्ष्णैरादाय जगतो जलम् ।

सोमं पुष्यत्यथेन्दुश्च वायुनाडीमयैर्दिवि ॥ २४.९॥

जलैर्विक्षिप्यतेऽभ्रेषु धूमाग्न्यनिलमूर्तिषु ।

न भ्रश्यन्ति यतस्तेभ्यो जलान्यभ्राणि तान्यतः ॥ २४.१०॥

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।

संस्कारं कालजनितं विप्राश्चासाद्य निर्मलाः ॥ २४.११॥

सरित्समुद्रा भौमास्तु तथापः प्राणिसम्भवाः ।

चतुष्प्रकारा भगवान् आदत्ते सविता द्विजाः ॥ २४.१२॥

आकाशगङ्गासलिलं तथाहृत्य गभस्तिमान् ।

अनभ्रगतमेवोर्व्यां सद्यः क्षिपति रश्मिभिः ॥ २४.१३॥

तस्य संस्पर्शनिर्धूत+ ।

पापपङ्को द्विजोत्तमाः ।

न याति नरकं मर्त्यो दिव्यं स्नानं हि तत् स्मृतम् ॥ २४.१४॥

दृष्टसूर्यं हि तद् वारि पतत्यभ्रैर्विना दिवः ।

आकाशगङ्गासलिलं तद् गोभिः क्षिप्यते रवेः ॥ २४.१५॥

कृत्तिकादिषु ऋक्षेषु विषमेष्वम्बु यद् दिवः ।

दृष्ट्वार्कं पतितं ज्ञेयं तद् गाङ्गं दिग्गजोह्नितम् ॥ २४.१६॥

युग्मर्क्षेषु तु यत् तोयं पतत्यर्कोद्गितं दिवः ।

तत् सूर्यरश्मिभिः सद्यः समादाय निरस्यते ॥ २४.१७॥

उभयं पुण्यमत्यर्थं नृणां पापहरं द्विजाः ।

आकाशगङ्गासलिलं दिव्यं स्नानं द्विजोत्तमाः ॥ २४.१८॥

यत् तु मेघैः समुत्सृष्टं वारि तत् प्राणिनां द्विजाः ।

पुष्णात्योषधयः सर्वा जीवनायामृतं हि तत् ॥ २४.१९॥

तेन वृद्धिं परां नीतः सकलश्चौषधीगणः ।

साधकः फलपाकान्तः प्रजानां तु प्रजायते ॥ २४.२०॥

तेन यज्ञान् यथाप्रोक्तान् मानवाः शास्त्रचक्षुषः ।

कुर्वतेऽहरहश्चैव देवान् आप्याययन्ति ते ॥ २४.२१॥

एवं यज्ञाश्च वेदाश्च वर्णाश्च द्विजपूर्वकाः ।

सर्वदेवनिकायाश्च पशुभूतगणाश्च ये ॥ २४.२२॥

वृष्ट्या धृतमिदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ।

सापि निष्पाद्यते वृष्टिः सवित्रा मुनिसत्तमाः ॥ २४.२३॥

आधारभूतः सवितुर्ध्रुवो मुनिवरोत्तमाः ।

ध्रुवस्य शिशुमारोऽसौ सोऽपि नारायणाश्रयः ॥ २४.२४॥

हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्य संस्थितः ।

विभर्ता सर्वभूतानामादिभूतः सनातनः ॥ २४.२५॥

एवं मया मुनिश्रेष्ठा ब्रह्माण्डं समुदाहृतम् ।

भूसमुद्रादिभिर्युक्तं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ २४.२६॥