अध्याय 238

व्यास उवाच ।

सृजते तु गुणान् सत्त्वं क्षेत्रज्ञस्त्वधितिष्ठति ।

गुणान् विक्रियतः सर्वान् उदासीनवद् ईश्वरः ॥ २३८.१॥

स्वभावयुक्तं तत् सर्वं यद् इमान् सृजते गुणान् ।

ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं सृजते तद् गुणांस्तथा ॥ २३८.२॥

प्रवृत्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिर्नोपलभ्यते ।

एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिमिति चापरे ॥ २३८.३॥

उभयं सम्प्रधार्यैतद् अध्यवस्येद् यथामति ।

अनेनैव विधानेन भवेद् वै संशयो महान् ॥ २३८.४॥

अनादिनिधनो ह्यात्मा तं बुद्ध्वा विहरेन् नरः ।

अक्रुध्यन्न् अप्रहृष्यंश्च नित्यं विगतमत्सरः ॥ २३८.५॥

इत्येवं हृदये सर्वो बुद्धिचिन्तामयं दृढम् ।

अनित्यं सुखमासीनमशोच्यं छिन्नसंशयः ॥ २३८.६॥

तरयेत् प्रच्युतां पृथ्वीं यथा पूर्णां नदीं नराः ।

अवगाह्य च विद्वांसो विप्रा लोलमिमं तथा ॥ २३८.७॥

न तु तप्यति वै विद्वान् स्थले चरति तत्त्ववित् ।

एवं विचिन्त्य चात्मानं केवलं ज्ञानमात्मनः ॥ २३८.८॥

तां तु बुद्ध्वा नरः सर्गं भूतानामागतिं गतिम् ।

समचेष्टश्च वै सम्यग् लभते शममुत्तमम् ॥ २३८.९॥

एतद् द्विजन्मसामग्र्यं ब्राह्मणस्य विशेषतः ।

आत्मज्ञानसमस्नेह+ ।

पर्याप्तं तत्परायणम् ॥ २३८.१०॥

तत्त्वं बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् ।

विज्ञायैतद् विमुच्यन्ते कृतकृत्या मनीषिणः ॥ २३८.११॥

न भवति विदुषां महद् भयम् ।

यद् अविदुषां सुमहद् भयं परत्र ।

नहि गतिरधिकास्ति कस्यचिद् ।

भवति हि या विदुषः सनातनी ॥ २३८.१२॥

लोके मातरमसूयते नरस्- ।

तत्र देवमनिरीक्ष्य शोचते ।

तत्र चेत् कुशलो न शोचते ।

ये विदुस्तद् उभयं कृताकृतम् ॥ २३८.१३॥

यत् करोत्यनभिसंधिपूर्वकम् ।

तच्च निन्दयति यत् पुरा कृतम् ।

यत् प्रियं तद् उभयं न वाप्रियम् ।

तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः ॥ २३८.१४॥

मुनय ऊचुः ।

यस्माद् धर्मात् परो धर्मो विद्यते नेह कश्चन ।

यो विशिष्टश्च भूतेभ्यस्तद् भवान् प्रब्रवीतु नः ॥ २३८.१५॥

व्यास उवाच ।

धर्मं च सम्प्रवक्ष्यामि पुराणम् ऋषिभिः स्तुतम् ।

विशिष्टं सर्वधर्मेभ्यः श‍ृणुध्वं मुनिसत्तमाः ॥ २३८.१६॥

इन्द्रियाणि प्रमाथीनि बुद्ध्या संयम्य तत्त्वतः ।

सर्वतः प्रसृतानीह पिता बालान् इवात्मजान् ॥ २३८.१७॥

मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं परमं तपः ।

विज्ञेयः सर्वधर्मेभ्यः स धर्मः पर उच्यते ॥ २३८.१८॥

तानि सर्वाणि संधाय मनःषष्ठानि मेधया ।

आत्मतृप्तः स एवासीद् बहुचिन्त्यमचिन्तयन् ॥ २३८.१९॥

गोचरेभ्यो निवृत्तानि यदा स्थास्यन्ति वेश्मनि ।

तदा चैवात्मनात्मानं परं द्रक्ष्यथ शाश्वतम् ॥ २३८.२०॥

सर्वात्मानं महात्मानं विधूममिव पावकम् ।

प्रपश्यन्ति महात्मानं ब्राह्मणा ये मनीषिणः ॥ २३८.२१॥

यथा पुष्पफलोपेतो बहुशाखो महाद्रुमः ।

आत्मनो नाभिजानीते क्व मे पुष्पं क्व मे फलम् ॥ २३८.२२॥

एवमात्मा न जानीते क्व गमिष्ये कुतोऽन्वहम् ।

अन्यो ह्यस्यान्तरात्मास्ति यः सर्वमनुपश्यति ॥ २३८.२३॥

ज्ञानदीपेन दीप्तेन पश्यत्यात्मानमात्मना ।

दृष्ट्वात्मानं तथा यूयं विरागा भवत द्विजाः ॥ २३८.२४॥

विमुक्ताः सर्वपापेभ्यो मुक्तत्वच इवोरगाः ।

परां बुद्धिमवाप्येहाप्यचिन्ता विगतज्वराः ॥ २३८.२५॥

सर्वतःस्रोतसं घोरां नदीं लोकप्रवाहिणीम् ।

पञ्चेन्द्रियग्राहवतीं मनःसंकल्परोधसम् ॥ २३८.२६॥

लोभमोहतृणच्छन्नां कामक्रोधसरीसृपाम् ।

सत्यतीर्थानृतक्षोभां क्रोधपङ्कां सरिद्वराम् ॥ २३८.२७॥

अव्यक्तप्रभवां शीघ्रां कामक्रोधसमाकुलाम् ।

प्रतरध्वं नदीं बुद्ध्या दुस्तरामकृतात्मभिः ॥ २३८.२८॥

संसारसागरगमां योनिपातालदुस्तराम् ।

आत्मजन्मोद्भवां तां तु जिह्वावर्तदुरासदाम् ॥ २३८.२९॥

यां तरन्ति कृतप्रज्ञा धृतिमन्तो मनीषिणः ।

तां तीर्णः सर्वतो मुक्तो विधूतात्मात्मवाञ् शुचिः ॥ २३८.३०॥