अध्याय 237

मुनय ऊचुः ।

यद्येवं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।

कां दिशं विद्यया यान्ति कां च गच्छन्ति कर्मणा ॥ २३७.१॥

एतद् वै श्रोतुमिच्छामस्तद् भवान् प्रब्रवीतु नः ।

एतद् अन्योन्यवैरूप्यं वर्तते प्रतिकूलतः ॥ २३७.२॥

व्यास उवाच ।

श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला यत् पृच्छध्वं समासतः ।

कर्मविद्यामयौ चोभौ व्याख्यास्यामि क्षराक्षरौ ॥ २३७.३॥

यां दिशं विद्यया यान्ति यां गच्छन्ति च कर्मणा ।

श‍ृणुध्वं साम्प्रतं विप्रा गहनं ह्येतद् उत्तरम् ॥ २३७.४॥

अस्ति धर्म इति युक्तं नास्ति तत्रैव यो वदेत् ।

यक्षस्य सादृश्यमिदं यक्षस्येदं भवेद् अथ ॥ २३७.५॥

द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः ।

प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तो वा विभाषितः ॥ २३७.६॥

कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते ।

तस्मात् कर्म न कुर्वन्ति यतयः पारदर्शिनः ॥ २३७.७॥

कर्मणा जायते प्रेत्य मूर्तिमान् षोडशात्मकः ।

विद्यया जायते नित्यमव्यक्तं ह्यक्षरात्मकम् ॥ २३७.८॥

कर्म त्वेके प्रशंसन्ति स्वल्पबुद्धिरता नराः ।

तेन ते देहजालेन रमयन्त उपासते ॥ २३७.९॥

ये तु बुद्धिं परां प्राप्ता धर्मनैपुण्यदर्शिनः ।

न ते कर्म प्रशंसन्ति कूपं नद्यां पिबन्न् इव ॥ २३७.१०॥

कर्मणां फलमाप्नोति सुखदुःखे भवाभवौ ।

विद्यया तद् अवाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति ॥ २३७.११॥

न म्रियते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न जायते ।

न जीर्यते यत्र गत्वा यत्र गत्वा न वर्धते ॥ २३७.१२॥

यत्र तद् ब्रह्म परममव्यक्तमचलं ध्रुवम् ।

अव्याकृतमनायामममृतं चाधियोगवित् ॥ २३७.१३॥

द्वंद्वैर्न यत्र बाध्यन्ते मानसेन च कर्मणा ।

समाः सर्वत्र मैत्राश्च सर्वभूतहिते रताः ॥ २३७.१४॥

विद्यामयोऽन्यः पुरुषो द्विजाः कर्ममयोऽपरः ।

विप्राश्चन्द्रसमस्पर्शः सूक्ष्मया कलया स्थितः ॥ २३७.१५॥

तद् एतद् ऋषिणा प्रोक्तं विस्तरेणानुगीयते ।

न वक्तुं शक्यते द्रष्टुं चक्रतन्तुमिवाम्बरे ॥ २३७.१६॥

एकादशविकारात्मा कलासम्भारसम्भृतः ।

मूर्तिमान् इति तं विद्याद् विप्राः कर्मगुणात्मकम् ॥ २३७.१७॥

देवो यः संश्रितस्तस्मिन् बुद्धीन्दुरिव पुष्करे ।

क्षेत्रज्ञं तं विजानीयान् नित्यं योगजितात्मकम् ॥ २३७.१८॥

तमो रजश्च सत्त्वं च ज्ञेयं जीवगुणात्मकम् ।

जीवमात्मगुणं विद्याद् आत्मानं परमात्मनः ॥ २३७.१९॥

सचेतनं जीवगुणं वदन्ति ।

स चेष्टते जीवगुणं च सर्वम् ।

ततः परं क्षेत्रविदो वदन्ति ।

प्रकल्पयन्तो भुवनानि सप्त ॥ २३७.२०॥

व्यास उवाच ।

प्रकृत्यास्तु विकारा ये क्षेत्रज्ञास्ते परिश्रुताः ।

ते चैनं न प्रजानन्ति न जानाति स तान् अपि ॥ २३७.२१॥

तैश्चैव कुरुते कार्यं मनःषष्ठैरिहेन्द्रियैः ।

सुदान्तैरिव संयन्ता दृढः परमवाजिभिः ॥ २३७.२२॥

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यः परमं मनः ।

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः ॥ २३७.२३॥

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् परतोऽमृतम् ।

अमृतान् न परं किंचित् सा काष्ठा परमा गतिः ॥ २३७.२४॥

एवं सर्वेषु भूतेषु गूढात्मा न प्रकाशते ।

दृश्यते त्वग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ॥ २३७.२५॥

अन्तरात्मनि संलीय मनःषष्ठानि मेधया ।

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांश्च बहुचित्तमचिन्तयन् ॥ २३७.२६॥

ध्यानेऽपि परमं कृत्वा विद्यासम्पादितं मनः ।

अनीश्वरः प्रशान्तात्मा ततो गच्छेत् परं पदम् ॥ २३७.२७॥

इन्द्रियाणां तु सर्वेषां वश्यात्मा चलितस्मृतिः ।

आत्मनः सम्प्रदानेन मर्त्यो मृत्युमुपाश्नुते ॥ २३७.२८॥

विहत्य सर्वसंकल्पान् सत्त्वे चित्तं निवेशयेत् ।

सत्त्वे चित्तं समावेश्य ततः कालञ्जरो भवेत् ॥ २३७.२९॥

चित्तप्रसादेन यतिर्जहातीह शुभाशुभम् ।

प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमत्यन्तमश्नुते ॥ २३७.३०॥