अध्याय 236

मुनय ऊचुः ।

तव वक्त्राब्धिसम्भूतममृतं वाङ्मयं मुने ।

पिबतां नो द्विजश्रेष्ठ न तृप्तिरिह दृश्यते ॥ २३६.१॥

तस्माद् योगं मुने ब्रूहि विस्तरेण विमुक्तिदम् ।

सांख्यं च द्विपदां श्रेष्ठ श्रोतुमिच्छामहे वयम् ॥ २३६.२॥

प्रज्ञावाञ् श्रोत्रियो यज्वा ख्यातः प्राज्ञोऽनसूयकः ।

सत्यधर्ममतिर्ब्रह्मन् कथं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २३६.३॥

तपसा ब्रह्मचर्येण सर्वत्यागेन मेधया ।

सांख्ये वा यदि वा योग एतत् पृष्टो वदस्व नः ॥ २३६.४॥

मनसश्चेन्द्रियाणां च यथैकाग्र्यमवाप्यते ।

येनोपायेन पुरुषस्तत् त्वं व्याख्यातुमर्हसि ॥ २३६.५॥

व्यास उवाच ।

नान्यत्र ज्ञानतपसोर्नान्यत्रेन्द्रियनिग्रहात् ।

नान्यत्र सर्वसंत्यागात् सिद्धिं विन्दति कश्चन ॥ २३६.६॥

महाभूतानि सर्वाणि पूर्वसृष्टिः स्वयम्भुवः ।

भूयिष्ठं प्राणभृद्ग्रामे निविष्टानि शरीरिषु ॥ २३६.७॥

भूमेर्देहो जलात् स्नेहो ज्योतिषश्चक्षुषी स्मृते ।

प्राणापानाश्रयो वायुः कोष्ठाऽऽकाशं शरीरिणाम् ॥ २३६.८॥

क्रान्तौ विष्णुर्बले शक्रः कोष्ठेऽग्निर्भोक्तुमिच्छति ।

कर्णयोः प्रदिशः श्रोत्रे जिह्वायां वाक् सरस्वती ॥ २३६.९॥

कर्णौ त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी ।

दश तानीन्द्रियोक्तानि द्वाराण्याहारसिद्धये ॥ २३६.१०॥

शब्दस्पर्शौ तथा रूपं रसं गन्धं च पञ्चमम् ।

इन्द्रियार्थान् पृथग् विद्याद् इन्द्रियेभ्यस्तु नित्यदा ॥ २३६.११॥

इन्द्रियाणि मनो युङ्क्ते अवश्यान् इव राजिनः मनश्चापि

इन्द्रियाणां तथैवैषां सर्वेषामीश्वरं मनः ।

नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मनसस्तथा ॥ २३६.१३॥

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतना मनः ।

प्राणापानौ च जीवश्च नित्यं देहेषु देहिनाम् ॥ २३६.१४॥

आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणशब्दो न चेतनाः ।

सत्त्वं हि तेजः सृजति न गुणान् वै कथंचन ॥ २३६.१५॥

एवं सप्तदशं देहं वृतं षोडशभिर्गुणैः ।

मनीषी मनसा विप्राः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ २३६.१६॥

न ह्ययं चक्षुषा दृश्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः ।

मनसा तु प्रदीप्तेन महान् आत्मा प्रकाशते ॥ २३६.१७॥

अशब्दस्पर्शरूपं तच्चारसागन्धमव्ययम् ।

अशरीरं शरीरे स्वे निरीक्षेत निरिन्द्रियम् ॥ २३६.१८॥

अव्यक्तं सर्वदेहेषु मर्त्येषु परमार्चितम् ।

योऽनुपश्यति स प्रेत्य कल्पते ब्रह्मभूयतः ॥ २३६.१९॥

विद्याविनयसम्पन्न+ ।

ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।

शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ २३६.२०॥

स हि सर्वेषु भूतेषु जङ्गमेषु ध्रुवेषु च ।

वसत्येको महान् आत्मा येन सर्वमिदं ततम् ॥ २३६.२१॥

सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।

यदा पश्यति भूतात्मा ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ २३६.२२॥

यावान् आत्मनि वेदात्मा तावान् आत्मा परात्मनि ।

य एवं सततं वेद सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ २३६.२३॥

सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च ।

देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः ॥ २३६.२४॥

शकुन्तानामिवाकाशे मत्स्यानामिव चोदके ।

यथा गतिर्न दृश्येत तथा ज्ञानविदां गतिः ॥ २३६.२५॥

कालः पचति भूतानि सर्वाण्येवात्मनात्मनि ।

यस्मिंस्तु पच्यते कालस्तन् न वेदेह कश्चन ॥ २३६.२६॥

न तद् ऊर्ध्वं न तिर्यक् च नाधो न च पुनः पुनः ।

न मध्ये प्रतिगृह्णीते नैव किंचिन् न कश्चन ॥ २३६.२७॥

सर्वे तत्स्था इमे लोका बाह्यमेषां न किंचन ।

यद्यप्यग्रे समागच्छेद् यथा बाणो गुणच्युतः ॥ २३६.२८॥

नैवान्तं कारणस्येयाद् यद्यपि स्यान् मनोजवः ।

तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्ति नास्ति स्थूलतरं तथा ॥ २३६.२९॥

सर्वतःपाणिपादं तत् सर्वतोक्षिशिरोमुखम् ।

सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ २३६.३०॥