अध्याय 235

मुनय ऊचुः ।

इदानीं ब्रूहि योगं च दुःखसंयोगभेषजम् ।

यं विदित्वाव्ययं तत्र युञ्जामः पुरुषोत्तमम् ॥ २३५.१॥

श्रुत्वा स वचनं तेषां कृष्णद्वैपायनस्तदा ।

अब्रवीत् परमप्रीतो योगी योगविदां वरः ॥ २३५.२॥

व्यास उवाच ।

योगं वक्ष्यामि भो विप्राः श‍ृणुध्वं भवनाशनम् ।

यमभ्यस्याप्नुयाद् योगी मोक्षं परमदुर्लभम् ॥ २३५.३॥

श्रुत्वादौ योगशास्त्राणि गुरुमाराध्य भक्तितः ।

इतिहासं पुराणं च वेदांश्चैव विचक्षणः ॥ २३५.४॥

आहारं योगदोषांश्च देशकालं च बुद्धिमान् ।

ज्ञात्वा समभ्यसेद् योगं निर्द्वंद्वो निष्परिग्रहः ॥ २३५.५॥

भुञ्जन् सक्तुं यवागूं च तक्रमूलफलं पयः ।

यावकं कणपिण्याकमाहारं योगसाधनम् ॥ २३५.६॥

न मनोविकले ध्माते न श्रान्ते क्षुधिते तथा ।

न द्वंद्वे न च शीते च न चोष्णे नानिलात्मके ॥ २३५.७॥

सशब्दे न जलाभ्यासे जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे ।

सरीसृपे श्मशाने च न नद्यन्तेऽग्निसंनिधौ ॥ २३५.८॥

न चैत्ये न च वल्मीके सभये कूपसंनिधौ ।

न शुष्कपर्णनिचये योगं युञ्जीत कर्हिचित् ॥ २३५.९॥

देशान् एतान् अनादृत्य मूढत्वाद् यो युनक्ति वै ।

प्रवक्ष्ये तस्य ये दोषा जायन्ते विघ्नकारकाः ॥ २३५.१०॥

बाधिर्यं जडता लोपः स्मृतेर्मूकत्वमन्धता ।

ज्वरश्च जायते सद्यस्तद्वद् अज्ञानसम्भवः ॥ २३५.११॥

तस्मात् सर्वात्मना कार्या रक्षा योगविदा सदा ।

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ॥ २३५.१२॥

आश्रमे विजने गुह्ये निःशब्दे निर्भये नगे ।

शून्यागारे शुचौ रम्ये चैकान्ते देवतालये ॥ २३५.१३॥

रजन्याः पश्चिमे यामे पूर्वे च सुसमाहितः ।

पूर्वाह्णे मध्यमे चाह्नि युक्ताहारो जितेन्द्रियः ॥ २३५.१४॥

आसीनः प्राङ्मुखो रम्य आसने सुखनिश्चले ।

नातिनीचे न चोच्छ्रिते निःस्पृहः सत्यवाक् शुचिः ॥ २३५.१५॥

युक्तनिद्रो जितक्रोधः सर्वभूतहिते रतः ।

सर्वद्वंद्वसहो धीरः समकायाङ्घ्रिमस्तकः ॥ २३५.१६॥

नाभौ निधाय हस्तौ द्वौ शान्तः पद्मासने स्थितः ।

संस्थाप्य दृष्टिं नासाग्रे प्राणान् आयम्य वाग्यतः ॥ २३५.१७॥

समाहृत्येन्द्रियग्रामं मनसा हृदये मुनिः ।

प्रणवं दीर्घमुद्यम्य संवृतास्यः सुनिश्चलः ॥ २३५.१८॥

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा ।

संछाद्य निर्मले शान्ते स्थितः संवृतलोचनः ॥ २३५.१९॥

हृत्पद्मकोटरे लीनं सर्वव्यापि निरञ्जनम् ।

युञ्जीत सततं योगी मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् ॥ २३५.२०॥

करणेन्द्रियभूतानि क्षेत्रज्ञे प्रथमं न्यसेत् ।

क्षेत्रज्ञश्च परे योज्यस्ततो युञ्जति योगवित् ॥ २३५.२१॥

मनो यस्यान्तमभ्येति परमात्मनि चञ्चलम् ।

संत्यज्य विषयांस्तस्य योगसिद्धिः प्रकाशिता ॥ २३५.२२॥

यदा निर्विषयं चित्तं परे ब्रह्मणि लीयते ।

समाधौ योगयुक्तस्य तदाभ्येति परं पदम् ॥ २३५.२३॥

असंसक्तं यदा चित्तं योगिनः सर्वकर्मसु ।

भवत्यानन्दमासाद्य तदा निर्वाणम् ऋच्छति ॥ २३५.२४॥

शुद्धं धामत्रयातीतं तुर्याख्यं पुरुषोत्तमम् ।

प्राप्य योगबलाद् योगी मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३५.२५॥

निःस्पृहः सर्वकामेभ्यः सर्वत्र प्रियदर्शनः ।

सर्वत्रानित्यबुद्धिस्तु योगी मुच्येत नान्यथा ॥ २३५.२६॥

इन्द्रियाणि न सेवेत वैराग्येण च योगवित् ।

सदा चाभ्यासयोगेन मुच्यते नात्र संशयः ॥ २३५.२७॥

न च पद्मासनाद् योगो न नासाग्रनिरीक्षणात् ।

मनसश्चेन्द्रियाणां च संयोगो योग उच्यते ॥ २३५.२८॥

एवं मया मुनिश्रेष्ठा योगः प्रोक्तो विमुक्तिदः ।

संसारमोक्षहेतुश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ॥ २३५.२९॥

लोमहर्षण उवाच ।

श्रुत्वा ते वचनं तस्य साधु साध्विति चाब्रुवन् ।

व्यासं प्रशस्य सम्पूज्य पुनः प्रष्टुं समुद्यताः ॥ २३५.३०॥