अध्याय 233

व्यास उवाच ।

सप्तर्षिस्थानमाक्रम्य स्थितेऽम्भसि द्विजोत्तमाः ।

एकार्णवं भवत्येतत् त्रैलोक्यमखिलं ततः ॥ २३३.१॥

अथ निःश्वासजो विष्णोर्वायुस्ताञ् जलदांस्ततः ।

नाशं नयति भो विप्रा वर्षाणामधिकं शतम् ॥ २३३.२॥

सर्वभूतमयोऽचिन्त्यो भगवान् भूतभावनः ।

अनादिरादिर्विश्वस्य पीत्वा वायुमशेषतः ॥ २३३.३॥

एकार्णवे ततस्तस्मिञ् शेषशय्यास्थितः प्रभुः ।

ब्रह्मरूपधरः शेते भगवान् आदिकृद् धरिः ॥ २३३.४॥

जनलोकगतैः सिद्धैः सनकाद्यैरभिष्टुतः ।

ब्रह्मलोकगतैश्चैव चिन्त्यमानो मुमुक्षुभिः ॥ २३३.५॥

आत्ममायामयीं दिव्यां योगनिद्रां समास्थितः ।

आत्मानं वासुदेवाख्यं चिन्तयन् परमेश्वरः ॥ २३३.६॥

एष नैमित्तिको नाम विप्रेन्द्राः प्रतिसंचरः ।

निमित्तं तत्र यच्छेते ब्रह्मरूपधरो हरिः ॥ २३३.७॥

यदा जागर्ति सर्वात्मा स तदा चेष्टते जगत् ।

निमीलत्येतद् अखिलं मायाशय्याशयेऽच्युते ॥ २३३.८॥

पद्मयोनेर्दिनं यत् तु चतुर्युगसहस्रवत् ।

एकार्णवकृते लोके तावती रात्रिरुच्यते ॥ २३३.९॥

ततः प्रबुद्धो रात्र्यन्ते पुनः सृष्टिं करोत्यजः ।

ब्रह्मस्वरूपधृग् विष्णुर्यथा वः कथितं पुरा ॥ २३३.१०॥

इत्येष कल्पसंहारो अन्तरप्रलयो द्विजाः ।

नैमित्तिको वः कथितः श‍ृणुध्वं प्राकृतं परम् ॥ २३३.११॥

अवृष्ट्यग्न्यादिभिः सम्यक् कृते शय्यालये द्विजाः ।

समस्तेष्वेव लोकेषु पातालेष्वखिलेषु च ॥ २३३.१२॥

महदादेर्विकारस्य विशेषात् तत्र संक्षये ।

कृष्णेच्छाकारिते तस्मिन् प्रवृत्ते प्रतिसंचरे ॥ २३३.१३॥

आपो ग्रसन्ति वै पूर्वं भूमेर्गन्धादिकं गुणम् ।

आत्तगन्धा ततो भूमिः प्रलयाय प्रकल्पते ॥ २३३.१४॥

प्रनष्टे गन्धतन्मात्रे भवत्युर्वी जलात्मिका ।

आपस्तदा प्रवृत्तास्तु वेगवत्यो महास्वनाः ॥ २३३.१५॥

सर्वमापूरयन्तीदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च ।

सलिलेनैवोर्मिमता लोकालोकः समन्ततः ॥ २३३.१६॥

अपामपि गुणो यस्तु ज्योतिषा पीयते तु सः ।

नश्यन्त्यापः सुतप्ताश्च रसतन्मात्रसंक्षयात् ॥ २३३.१७॥

ततश्चापोऽमृतरसा ज्योतिष्ट्वं प्राप्नुवन्ति वै ।

अग्न्यवस्थे तु सलिले तेजसा सर्वतो वृते ॥ २३३.१८॥

स चाग्निः सर्वतो व्याप्य आदत्ते तज्जलं तदा ।

सर्वमापूर्यतो चाभिस्तदा जगद् इदं शनैः ॥ २३३.१९॥

अर्चिभिः संतते तस्मिंस्तिर्यग् ऊर्ध्वमधस्तथा ।

ज्योतिषोऽपि परं रूपं वायुरत्ति प्रभाकरम् ॥ २३३.२०॥

प्रलीने च ततस्तस्मिन् वायुभूतेऽखिलात्मके ।

प्रनष्टे रूपतन्मात्रे कृतरूपो विभावसुः ॥ २३३.२१॥

प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान् ।

निरालोके तदा लोके वायुसंस्थे च तेजसि ॥ २३३.२२॥

ततः प्रलयमासाद्य वायुसम्भवमात्मनः ।

ऊर्ध्वं च वायुस्तिर्यक् च दोधवीति दिशो दश ॥ २३३.२३॥

वायोस्त्वपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते ततः ।

प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठत्यनावृतम् ॥ २३३.२४॥

अरूपमरसस्पर्शमगन्धवद् अमूर्तिमत् ।

सर्वमापूरयच्चैव सुमहत् तत् प्रकाशते ॥ २३३.२५॥

परिमण्डलतस्तत् तु आकाशं शब्दलक्षणम् ।

शब्दमात्रं तथाकाशं सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ २३३.२६॥

ततः शब्दगुणं तस्य भूतादिर्ग्रसते पुनः ।

भूतेन्द्रियेषु युगपद् भूतादौ संस्थितेषु वै ॥ २३३.२७॥

अभिमानात्मको ह्येष भूतादिस्तामसः स्मृतः ।

भूतादिं ग्रसते चापि महाबुद्धिर्विचक्षणा ॥ २३३.२८॥

उर्वी महांश्च जगतः प्रान्तेऽन्तर्बाह्यतस्तथा ।

एवं सप्त महाबुद्धिः क्रमात् प्रकृतयस्तथा ॥ २३३.२९॥

प्रत्याहारैस्तु ताः सर्वाः प्रविशन्ति परस्परम् ।

येनेदमावृतं सर्वमण्डमप्सु प्रलीयते ॥ २३३.३०॥