अध्याय 232

व्यास उवाच ।

सर्वेषामेव भूतानां त्रिविधः प्रतिसंचरः ।

नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको मतः ॥ २३२.१॥

ब्राह्मो नैमित्तिकस्तेषां कल्पान्ते प्रतिसंचरः ।

आत्यन्तिको वै मोक्षश्च प्राकृतो द्विपरार्धिकः ॥ २३२.२॥

मुनय ऊचुः ।

परार्धसंख्यां भगवंस्त्वमाचक्ष्व यथोदिताम् ।

द्विगुणीकृतयज्ज्ञेयः प्राकृतः प्रतिसंचरः ॥ २३२.३॥

व्यास उवाच ।

स्थानात् स्थानं दशगुणमेकैकं गण्यते द्विजाः ।

ततोऽष्टादशमे भागे परार्धमभिधीयते ॥ २३२.४॥

परार्धं द्विगुणं यत् तु प्राकृतः स लयो द्विजाः ।

तदाव्यक्तेऽखिलं व्यक्तं सहेतौ लयमेति वै ॥ २३२.५॥

निमेषो मानुषो योऽयं मात्रामात्रप्रमाणतः ।

तैः पञ्चदशभिः काष्ठा त्रिंशत् काष्ठास्तथा कला ॥ २३२.६॥

नाडिका तु प्रमाणेन कला च दश पञ्च च ।

उन्मानेनाम्भसः सा तु पलान्यर्धत्रयोदश ॥ २३२.७॥

हेममाषैः कृतच्छिद्रा चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः ।

मागधेन प्रमाणेन जलप्रस्थस्तु स स्मृतः ॥ २३२.८॥

नाडिकाभ्यामथ द्वाभ्यां मुहूर्तो द्विजसत्तमाः ।

अहोरात्रं मुहूर्तास्तु त्रिंशन् मासो दिनैस्तथा ॥ २३२.९॥

मासैर्द्वादशभिर्वर्षमहोरात्रं तु तद् दिवि ।

त्रिभिर्वर्षशतैर्वर्षं षष्ट्या चैवासुरद्विषाम् ॥ २३२.१०॥

तैस्तु द्वादशसाहस्रैश्चतुर्युगमुदाहृतम् ।

चतुर्युगसहस्रं तु कथ्यते ब्रह्मणो दिनम् ॥ २३२.११॥

स कल्पस्तत्र मनवश्चतुर्दश द्विजोत्तमाः ।

तदन्ते चैव भो विप्रा ब्रह्मनैमित्तिको लयः ॥ २३२.१२॥

तस्य स्वरूपमत्युग्रं द्विजेन्द्रा गदतो मम ।

श‍ृणुध्वं प्राकृतं भूयस्ततो वक्ष्याम्यहं लयम् ॥ २३२.१३॥

चतुर्युगसहस्रान्ते क्षीणप्राये महीतले ।

अनावृष्टिरतीवोग्रा जायते शतवार्षिकी ॥ २३२.१४॥

ततो यान्यल्पसाराणि तानि सत्त्वान्यनेकशः ।

क्षयं यान्ति मुनिश्रेष्ठाः पार्थिवान्यतिपीडनात् ॥ २३२.१५॥

ततः स भगवान् कृष्णो रुद्ररूपी तथाव्ययः ।

क्षयाय यतते कर्तुमात्मस्थाः सकलाः प्रजाः ॥ २३२.१६॥

ततः स भगवान् विष्णुर्भानोः सप्तसु रश्मिषु ।

स्थितः पिबत्यशेषाणि जलानि मुनिसत्तमाः ॥ २३२.१७॥

पीत्वाम्भांसि समस्तानि प्राणिभूतगतानि वै ।

शोषं नयति भो विप्राः समस्तं पृथिवीतलम् ॥ २३२.१८॥

समुद्रान् सरितः शैलाञ् शैलप्रस्रवणानि च ।

पातालेषु च यत् तोयं तत् सर्वं नयति क्षयम् ॥ २३२.१९॥

ततस्तस्याप्यभावेन तोयाहारोपबृंहिताः ।

सहस्ररश्मयः सप्त जायन्ते तत्र भास्कराः ॥ २३२.२०॥

अधश्चोर्ध्वं च ते दीप्तास्ततः सप्त दिवाकराः ।

दहन्त्यशेषं त्रैलोक्यं सपातालतलं द्विजाः ॥ २३२.२१॥

दह्यमानं तु तैर्दीप्तैस्त्रैलोक्यं दीप्तभास्करैः ।

साद्रिनगार्णवाभोगं निःस्नेहमभिजायते ॥ २३२.२२॥

ततो निर्दग्धवृक्षाम्बु त्रैलोक्यमखिलं द्विजाः ।

भवत्येषा च वसुधा कूर्मपृष्ठोपमाकृतिः ॥ २३२.२३॥

ततः कालाग्निरुद्रोऽसौ भूतसर्गहरो हरः ।

शेषाहिश्वाससंतापात् पातालानि दहत्यधः ॥ २३२.२४॥

पातालानि समस्तानि स दग्ध्वा ज्वलनो महान् ।

भूमिमभ्येत्य सकलं दग्ध्वा तु वसुधातलम् ॥ २३२.२५॥

भुवो लोकं ततः सर्वं स्वर्गलोकं च दारुणः ।

ज्वालामालामहावर्तस्तत्रैव परिवर्तते ॥ २३२.२६॥

अम्बरीषमिवाभाति त्रैलोक्यमखिलं तदा ।

ज्वालावर्तपरीवारमुपक्षीणबलास्ततः ॥ २३२.२७॥

ततस्तापपरीतास्तु लोकद्वयनिवासिनः ।

हृतावकाशा गच्छन्ति महर्लोकं द्विजास्तदा ॥ २३२.२८॥

तस्माद् अपि महाताप+ ।

तप्ता लोकास्ततः परम् ।

गच्छन्ति जनलोकं ते दशावृत्या परैषिणः ॥ २३२.२९॥

ततो दग्ध्वा जगत् सर्वं रुद्ररूपी जनार्दनः ।

मुखनिःश्वासजान् मेघान् करोति मुनिसत्तमाः ॥ २३२.३०॥