अध्याय 224

उमोवाच ।

भगवन् सर्वभूतेश सुरासुरनमस्कृत ।

धर्माधर्मे नृणां देव ब्रूहि मे संशयं विभो ॥ २२४.१॥

कर्मणा मनसा वाचा त्रिविधैर्देहिनः सदा ।

बध्यन्ते बन्धनैः कैर्वा मुच्यन्ते वा कथं वद ॥ २२४.२॥

केन शीलेन वै देव कर्मणा कीदृशेन वा ।

समाचारैर्गुणैः कैर्वा स्वर्गं यान्तीह मानवाः ॥ २२४.३॥

शिव उवाच ।

देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे धर्मनित्ये उमे सदा ।

सर्वप्राणिहितः प्रश्नः श्रूयतां बुद्धिवर्धनः ॥ २२४.४॥

सत्यधर्मरताः शान्ताः सर्वलिङ्गविवर्जिताः ।

नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः ॥ २२४.५॥

प्रलयोत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।

वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः कर्मबन्धनैः ॥ २२४.६॥

कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किंचन ।

ये न मज्जन्ति कस्मिंश्चित् ते न बध्नन्ति कर्मभिः ॥ २२४.७॥

प्राणातिपाताद् विरताः शीलवन्तो दयान्विताः ।

तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः ॥ २२४.८॥

सर्वभूतदयावन्तो विश्वास्याः सर्वजन्तुषु ।

त्यक्तहिंस्रसमाचारास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.९॥

परस्वनिर्ममा नित्यं परदारविवर्जिकाः ।

धर्मलब्धार्थभोक्तारस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१०॥

मातृवत् स्वसृवच्चैव नित्यं दुहितृवच्च ये ।

परदारेषु वर्तन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.११॥

स्वदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः ।

अग्राम्यसुखभोगाश्च ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१२॥

स्तैन्यान् निवृत्ताः सततं संतुष्टाः स्वधनेन च ।

स्वभाग्यान्युपजीवन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१३॥

परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृतलोचनाः ।

जितेन्द्रियाः शीलपरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१४॥

एष दैवकृतो मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः ।

अकषायकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ॥ २२४.१५॥

अवृथापकृतश्चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः ।

दानकर्मतपोयुक्तः शीलशौचदयात्मकः ।

स्वर्गमार्गमभीप्सद्भिर्न सेव्यस्त्वत उत्तरः ॥ २२४.१६॥

उमोवाच ।

वाचा तु बध्यते येन मुच्यते ह्यथवा पुनः ।

तानि कर्माणि मे देव वद भूतपतेऽनघ ॥ २२४.१७॥

शिव उवाच ।

आत्महेतोः परार्थे वा अधर्माश्रितमेव च ।

ये मृषा न वदन्तीह ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१८॥

वृत्त्यर्थं धर्महेतोर्वा कामकारात् तथैव च ।

अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.१९॥

श्लक्ष्णां वाणीं स्वच्छवर्णां मधुरां पापवर्जिताम् ।

स्वगतेनाभिभाषन्ते ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२०॥

परुषं ये न भाषन्ते कटुकं निष्ठुरं तथा ।

न पैशुन्यरताः सन्तस्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२१॥

पिशुनं न प्रभाषन्ते मित्रभेदकरं तथा ।

परपीडाकरं चैव ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२२॥

ये वर्जयन्ति परुषं परद्रोहं च मानवाः ।

सर्वभूतसमा दान्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२३॥

शठप्रलापाद् विरता विरुद्धपरिवर्जकाः ।

सौम्यप्रलापिनो नित्यं ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२४॥

न कोपाद् व्याहरन्ते ये वाचं हृदयदारिणीम् ।

शान्तिं विन्दन्ति ये क्रुद्धास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.२५॥

एष वाणीकृतो देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः ।

शुभसत्यगुणैर्नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः ॥ २२४.२६॥

उमोवाच ।

मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा ।

तन् मे ब्रूहि महाभाग देवदेव पिनाकधृक् ॥ २२४.२७॥

महेश्वर उवाच ।

मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा ।

स्वर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन् मे कीर्तयतः श‍ृणु ॥ २२४.२८॥

दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीतान्तराकृतिः ।

नरो बध्येत येनेह श‍ृणु वा तं शुभानने ॥ २२४.२९॥

अरण्ये विजने न्यस्तं परस्वं दृश्यते यदा ।

मनसापि न गृह्णन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ २२४.३०॥