अध्याय 222

मुनय ऊचुः ।

श्रोतुमिच्छामहे ब्रह्मन् वर्णधर्मान् विशेषतः ।

चतुराश्रमधर्मांश्च द्विजवर्य ब्रवीहि तान् ॥ २२२.१॥

व्यास उवाच ।

ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च यथाक्रमम् ।

श‍ृणुध्वं संयता भूत्वा वर्णधर्मान् मयोदितान् ॥ २२२.२॥

दानदयातपोदेव+ ।

यज्ञस्वाध्यायतत्परः ।

नित्योदकी भवेद् विप्रः कुर्याच्चाग्निपरिग्रहम् ॥ २२२.३॥

वृत्त्यर्थं याजयेत् त्वन्यान् द्विजान् अध्यापयेत् तथा ।

कुर्यात् प्रतिग्रहादानं यज्ञार्थं ज्ञानतो द्विजाः ॥ २२२.४॥

सर्वलोकहितं कुर्यान् नाहितं कस्यचिद् द्विजाः ।

मैत्री समस्तसत्त्वेषु ब्राह्मणस्योत्तमं धनम् ॥ २२२.५॥

गवि रत्ने च पारक्ये समबुद्धिर्भवेद् द्विजाः ।

ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते वास्य भो द्विजाः ॥ २२२.६॥

दानानि दद्याद् इच्छातो द्विजेभ्यः क्षत्रियोऽपि हि ।

यजेच्च विविधैर्यज्ञैरधीयीत च भो द्विजाः ॥ २२२.७॥

शस्त्राजीवो महीरक्षा प्रवरा तस्य जीविका ।

तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् ॥ २२२.८॥

धरित्रीपालनेनैव कृतकृत्या नराधिपाः ।

भवन्ति नृपते रक्षा यतो यज्ञादिकर्मणाम् ॥ २२२.९॥

दुष्टानां शासनाद् राजा शिष्टानां परिपालनात् ।

प्राप्नोत्यभिमतांल्लोकान् वर्णसंस्थापको नृपः ॥ २२२.१०॥

पाशुपाल्यं वणिज्यां च कृषिं च मुनिसत्तमाः ।

वैश्याय जीविकां ब्रह्मा ददौ लोकपितामहः ॥ २२२.११॥

तस्याप्यध्ययनं यज्ञो दानं धर्मश्च शस्यते ।

नित्यनैमित्तिकादीनामनुष्ठानं च कर्मणाम् ॥ २२२.१२॥

द्विजातिसंश्रयं कर्म तदर्थं तेन पोषणम् ।

क्रयविक्रयजैर्वापि धनैः कारुभवैस्तु वा ॥ २२२.१३॥

दानं दद्याच्च शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेत च ।

पित्र्यादिकं च वै सर्वं शूद्रः कुर्वीत तेन वै ॥ २२२.१४॥

भृत्यादिभरणार्थाय सर्वेषां च परिग्रहाः ।

ऋतुकालाभिगमनं स्वदारेषु द्विजोत्तमाः ॥ २२२.१५॥

दया समस्तभूतेषु तितिक्षा नाभिमानिता ।

सत्यं शौचमनायासो मङ्गलं प्रियवादिता ॥ २२२.१६॥

मैत्री चैवास्पृहा तद्वद् अकार्पण्यं द्विजोत्तमाः ।

अनसूया च सामान्या वर्णानां कथिता गुणाः ॥ २२२.१७॥

आश्रमाणां च सर्वेषामेते सामान्यलक्षणाः ।

गुणास्तथोपधर्माश्च विप्रादीनामिमे द्विजाः ॥ २२२.१८॥

क्षात्रं कर्म द्विजस्योक्तं वैश्यकर्म तथापदि ।

राजन्यस्य च वैश्योक्तं शूद्रकर्माणि चैतयोः ॥ २२२.१९॥

ससामर्थ्ये सति त्याज्यमुभाभ्यामपि च द्विजाः ।

तद् एवापदि कर्तव्यं न कुर्यात् कर्मसंकरम् ॥ २२२.२०॥

इत्येते कथिता विप्रा वर्णधर्मा मयाद्य वै ।

धर्ममाश्रमिणां सम्यग् ब्रुवतोऽपि निबोधत ॥ २२२.२१॥

बालः कृतोपनयनो वेदाहरणतत्परः ।

गुरोर्गेहे वसन् विप्रा ब्रह्मचारी समाहितः ॥ २२२.२२॥

शौचाचाररतस्तत्र कार्यं शुश्रूषणं गुरोः ।

व्रतानि चरता ग्राह्यो वेदश्च कृतबुद्धिना ॥ २२२.२३॥

उभे संध्ये रविं विप्रास्तथैवाग्निं समाहितः ।

उपतिष्ठेत् तथा कुर्याद् गुरोरप्यभिवादनम् ॥ २२२.२४॥

स्थिते तिष्ठेद् व्रजेद् याति नीचैरासीत चासिते ।

शिष्यो गुरौ द्विजश्रेष्ठाः प्रतिकूलं च संत्यजेत् ॥ २२२.२५॥

तेनैवोक्तं पठेद् वेदं नान्यचित्तः पुरस्थितः ।

अनुज्ञातं च भिक्षान्नमश्नीयाद् गुरुणा ततः ॥ २२२.२६॥

अवगाहेद् अपः पूर्वमाचार्येणावगाहिताः ।

समिज्जलादिकं चास्य कल्यकल्यमुपानयेत् ॥ २२२.२७॥

गृहीतग्राह्यवेदश्च ततोऽनुज्ञामवाप्य वै ।

गार्हस्थ्यमावसेत् प्राज्ञो निष्पन्नगुरुनिष्कृतिः ॥ २२२.२८॥

विधिनावाप्तदारस्तु धनं प्राप्य स्वकर्मणा ।

गृहस्थकार्यमखिलं कुर्याद् विप्राः स्वशक्तितः ॥ २२२.२९॥

निर्वापेण पितृन् अर्च्य यज्ञैर्देवांस्तथातिथीन् ।

अन्नैर्मुनींश्च स्वाध्यायैरपत्येन प्रजापतिम् ॥ २२२.३०॥