अध्याय 217

लोमहर्षण उवाच ।

श्रुत्वैवं यममार्गं ते नरकेषु च यातनाम् ।

पप्रच्छुश्च पुनर्व्यासं संशयं मुनिसत्तमाः ॥ २१७.१॥

मुनय ऊचुः ।

भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।

मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः ॥ २१७.२॥

ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ।

गृहं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।

गच्छन्त्यमुत्र लोके वै कश्च तान् अनुगच्छति ॥ २१७.३॥

व्यास उवाच ।

एकः प्रसूयते विप्रा एक एव हि नश्यति ।

एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम् ॥ २१७.४॥

असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः ।

ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च ॥ २१७.५॥

मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः ।

मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखाः ॥ २१७.६॥

तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति ।

तस्माद् धर्मः सहायश्च सेवितव्यः सदा नृभिः ॥ २१७.७॥

प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम् ।

तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते ॥ २१७.८॥

तस्मात् पापागतैरर्थैर्नानुरज्येत पण्डितः ।

धर्म एको मनुष्याणां सहायः परिकीर्तितः ॥ २१७.९॥

लोभान् मोहाद् अनुक्रोशाद् भयाद् वाथ बहुश्रुतः ।

नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः ॥ २१७.१०॥

धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीवतः फलम् ।

एतत् त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम् ॥ २१७.११॥

मुनय ऊचुः ।

श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम् ।

शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिर्नोऽत्र प्रजायते ॥ २१७.१२॥

मृतं शरीरं हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम् ।

अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति ॥ २१७.१३॥

व्यास उवाच ।

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोन्तरम् ।

बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा ॥ २१७.१४॥

प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूता दिवानिशम् ।

एतैश्च सह धर्मो हि तं जीवमनुगच्छति ॥ २१७.१५॥

त्वग् अस्थि मांसं शुक्रं च शोणितं च द्विजोत्तमाः ।

शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम् ॥ २१७.१६॥

ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते ।

इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि वः ॥ २१७.१७॥

मुनय ऊचुः ।

तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति ।

एतत् तु ज्ञातुमिच्छामः कथं रेतः प्रवर्तते ॥ २१७.१८॥

व्यास उवाच ।

अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था द्विजोत्तमाः ।

पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा ॥ २१७.१९॥

ततस्तृप्तेषु भो विप्रास्तेषु भूतेषु पञ्चसु ।

मनःषष्ठेषु शुद्धात्मा रेतः सम्पद्यते महत् ॥ २१७.२०॥

ततो गर्भः सम्भवति श्लेष्मा स्त्रीपुंसयोर्द्विजाः ।

एतद् वः सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ २१७.२१॥

मुनय ऊचुः ।

आख्यातं नो भगवता गर्भः संजायते यथा ।

यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यते तद् उच्यताम् ॥ २१७.२२॥

व्यास उवाच ।

आसन्नमात्रपुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते ।

विप्रयुक्तस्तु तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम् ॥ २१७.२३॥

स च भूतसमायुक्तः प्राप्नोति जीवमेव हि ।

ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम् ।

देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ॥ २१७.२४॥

मुनय ऊचुः ।

त्वग् अस्थि मांसमुत्सृज्य तैस्तु भूतैर्विवर्जितः ।

जीवः स भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते ॥ २१७.२५॥

व्यास उवाच ।

जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतःसमागतः ।

स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य ततः कालेन भो द्विजाः ॥ २१७.२६॥

यमस्य पुरुषैः क्लेशो यमस्य पुरुषैर्वधः ।

दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति ॥ २१७.२७॥

इह लोके स तु प्राणी जन्मप्रभृति भो द्विजाः ।

सुकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः ॥ २१७.२८॥

यदि धर्मं समायुज्य जन्मप्रभृति सेवते ।

ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम् ॥ २१७.२९॥

अथान्तरान्तरं धर्ममधर्ममुपसेवते ।

सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति ॥ २१७.३०॥