अध्याय 214

मुनय ऊचुः ।

न तृप्तिमधिगच्छामः पुण्यधर्मामृतस्य च ।

मुने त्वन्मुखगीतस्य तथा कौतूहलं हि नः ॥ २१४.१॥

उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानां कर्मणो गतिम् ।

वेत्सि सर्वं मुने तेन पृच्छामस्त्वां महामतिम् ॥ २१४.२॥

श्रूयते यमलोकस्य मार्गः परमदुर्गमः ।

दुःखक्लेशकरः शश्वत् सर्वभूतभयावहः ॥ २१४.३॥

कथं तेन नरा यान्ति मार्गेण यमसादनम् ।

प्रमाणं चैव मार्गस्य ब्रूहि नो वदतां वर ॥ २१४.४॥

मुने पृच्छाम सर्वज्ञ ब्रूहि सर्वमशेषतः ।

कथं नरकदुःखानि नाप्नुवन्ति नरान् मुने ॥ २१४.५॥

केनोपायेन दानेन धर्मेण नियमेन च ।

मानुषस्य च याम्यस्य लोकस्य कियद् अन्तरम् ॥ २१४.६॥

कथं च स्वर्गतिं यान्ति नरकं केन कर्मणा ।

स्वर्गस्थानानि कियन्ति कियन्ति नरकाणि च ॥ २१४.७॥

कथं सुकृतिनो यान्ति कथं दुष्कृतकारिणः ।

किं रूपं किं प्रमाणं वा को वर्णस्तूभयोरपि ।

जीवस्य नीयमानस्य यमलोकं ब्रवीहि नः ॥ २१४.८॥

व्यास उवाच ।

श‍ृणुध्वं मुनिशार्दूला वदतो मम सुव्रताः ।

संसारचक्रमजरं स्थितिर्यस्य न विद्यते ॥ २१४.९॥

सोऽहं वदामि वः सर्वं यममार्गस्य निर्णयम् ।

उत्क्रान्तिकालाद् आरभ्य यथा नान्यो वदिष्यति ॥ २१४.१०॥

स्वरूपं चैव मार्गस्य यन् मां पृच्छथ सत्तमाः ।

यमलोकस्य चाध्वानमन्तरं मानुषस्य च ॥ २१४.११॥

योजनानां सहस्राणि षडशीतिस्तद् अन्तरम् ।

तप्तताम्रमिवातप्तं तद् अध्वानमुदाहृतम् ॥ २१४.१२॥

तद् अवश्यं हि गन्तव्यं प्राणिभिर्जीवसंज्ञकैः ।

पुण्यान् पुण्यकृतो यान्ति पापान् पापकृतोऽधमाः ॥ २१४.१३॥

द्वाविंशतिश्च नरका यमस्य विषये स्थिताः ।

येषु दुष्कृतकर्माणो विपच्यन्ते पृथक् पृथक् ॥ २१४.१४॥

नरको रौरवो रौद्रः शूकरस्ताल एव च ।

कुम्भीपाको महाघोरः शाल्मलोऽथ विमोहनः ॥ २१४.१५॥

कीटादः कृमिभक्षश्च नालाभक्षो भ्रमस्तथा ।

नद्यः पूयवहाश्चान्या रुधिराम्भस्तथैव च ॥ २१४.१६॥

अग्निज्वालो महाघोरः संदंशः शुनभोजनः ।

घोरा वैतरणी चैव असिपत्त्रवनं तथा ॥ २१४.१७॥

न तत्र वृक्षच्छाया वा न तडागाः सरांसि च ।

न वाप्यो दीर्घिका वापि न कूपो न प्रपा सभा ॥ २१४.१८॥

न मण्डपो नायतनं न नद्यो न च पर्वताः ।

न किंचिद् आश्रमस्थानं विद्यते तत्र वर्त्मनि ॥ २१४.१९॥

यत्र विश्रमते श्रान्तः पुरुषो अतीवकर्षितः ।

अवश्यमेव गन्तव्यः स सर्वैस्तु महापथः ॥ २१४.२०॥

प्राप्ते काले तु संत्यज्य सुहृद्बन्धुधनादिकम् ।

जरायुजाण्डजाश्चैव स्वेदजाश्चोद्भिजास्तथा ॥ २१४.२१॥

जङ्गमाजङ्गमाश्चैव गमिष्यन्ति महापथम् ।

देवासुरमनुष्यैश्च वैवस्वतवशानुगैः ॥ २१४.२२॥

स्त्रीपुंनपुंसकैश्चैव पृथिव्यां जीवसंज्ञितैः ।

पूर्वाह्णे चापराह्णे वा मध्याह्ने वा तथा पुनः ॥ २१४.२३॥

संध्याकालेऽर्धरात्रे वा प्रत्यूषे वाप्युपस्थिते ।

वृद्धैर्वा मध्यमैर्वापि यौवनस्थैस्तथैव च ॥ २१४.२४॥

गर्भवासेऽथ बाल्ये वा गन्तव्यः स महापथः ।

प्रवासस्थैर्गृहस्थैर्वा पर्वतस्थैः स्थलेऽपि वा ॥ २१४.२५॥

क्षेत्रस्थैर्वा जलस्थैर्वा गृहमध्यगतैस्तथा ।

आसीनैश्चास्थितैर्वापि शयनीयगतैस्तथा ॥ २१४.२६॥

जाग्रद्भिर्वा प्रसुप्तैर्वा गन्तव्यः स महापथः ।

इहानुभूय निर्दिष्टमायुर्जन्तुः स्वयं तदा ॥ २१४.२७॥

तस्यान्ते च स्वयं प्राणैरनिच्छन्न् अपि मुच्यते ।

जलमग्निर्विषं शस्त्रं क्षुद् व्याधिः पतनं गिरेः ॥ २१४.२८॥

निमित्तं किंचिद् आसाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ।

विहाय सुमहत् कृत्स्नं शरीरं पाञ्चभौतिकम् ॥ २१४.२९॥

अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्मजम् ।

दृढं शरीरमाप्नोति सुखदुःखोपभुक्तये ॥ २१४.३०॥