अध्याय 21

लोमहर्षण उवाच ।

विस्तार एष कथितः पृथिव्या मुनिसत्तमाः ।

सप्ततिस्तु सहस्राणि तदुच्छ्रायोऽपि कथ्यते ॥ २१.१॥

दशसाहस्रमेकैकं पातालं मुनिसत्तमाः ।

अतलं वितलं चैव नितलं सुतलं तथा ॥ २१.२॥

तलातलं रसातलं पातालं चापि सप्तमम् ।

कृष्णा शुक्लारुणा पीता शर्करा शैलकाञ्चनी ॥ २१.३॥

भूमयो यत्र विप्रेन्द्रा वरप्रासादशोभिताः ।

तेषु दानवदैतेयजातयः शतशः स्थिताः ॥ २१.४॥

नागानां च महाङ्गानां ज्ञातयश्च द्विजोत्तमाः ।

स्वर्लोकाद् अपि रम्याणि पातालानीति नारदः ॥ २१.५॥

प्राह स्वर्गसदोमध्ये पातालेभ्यो गतो दिवम् ।

आह्लादकारिणः शुभ्रा मणयो यत्र सुप्रभाः ॥ २१.६॥

नागाभरणभूषाश्च पातालं केन तत्समम् ।

दैत्यदानवकन्याभिरितश्चेतश्च शोभिते ॥ २१.७॥

पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते ।

दिवार्करश्मयो यत्र प्रभास्तन्वन्ति नातपम् ॥ २१.८॥

शशिनश्च न शीताय निशि द्योताय केवलम् ।

भक्ष्यभोज्यमहापान+ ंअदमत्तैश्च भोगिभिः ॥ २१.९॥

यत्र न ज्ञायते कालो गतोऽपि दनुजादिभिः ।

वनानि नद्यो रम्याणि सरांसि कमलाकराः ॥ २१.१०॥

पुंस्कोकिलादिलापाश्च मनोज्ञान्यम्बराणि च ।

भूषणान्यतिरम्याणि गन्धाद्यं चानुलेपनम् ॥ २१.११॥

वीणावेणुमृदङ्गानां निःस्वनाश्च सदा द्विजाः ।

एतान्यन्यानि रम्याणि भाग्यभोग्यानि दानवैः ॥ २१.१२॥

दैत्योरगैश्च भुज्यन्ते पातालान्तरगोचरैः ।

पातालानामधश्चास्ते विष्णोर्या तामसी तनुः ॥ २१.१३॥

शेषाख्या यद्गुणान् वक्तुं न शक्ता दैत्यदानवाः ।

योऽनन्तः पठ्यते सिद्धैर्देवदेवर्षिपूजितः ॥ २१.१४॥

सहस्रशिरसा व्यक्तः स्वस्तिकामलभूषणः ।

फणामणिसहस्रेण यः स विद्योतयन् दिशः ॥ २१.१५॥

सर्वान् करोति निर्वीर्यान् हिताय जगतोऽसुरान् ।

मदाघूर्णितनेत्रोऽसौ यः सदैवैककुण्डलः ॥ २१.१६॥

किरीटी स्रग्धरो भाति साग्निश्वेत इवाचलः ।

नीलवासा मदोत्सिक्तः श्वेतहारोपशोभितः ॥ २१.१७॥

साभ्रगङ्गाप्रपातोऽसौ कैलासाद्रिरिवोत्तमः ।

लाङ्गलासक्तहस्ताग्रो बिभ्रन् मुशलमुत्तमम् ॥ २१.१८॥

उपास्यते स्वयं कान्त्या यो वारुण्या च मूर्तया ।

कल्पान्ते यस्य वक्त्रेभ्यो विषानलशिखोज्ज्वलः ॥ २१.१९॥

संकर्षणात्मको रुद्रो निष्क्रम्यात्ति जगत्त्रयम् ।

स बिभ्रच्छिखरीभूतमशेषं क्षितिमण्डलम् ॥ २१.२०॥

आस्ते पातालमूलस्थः शेषोऽशेषसुरार्चितः ।

तस्य वीर्यं प्रभावश्च स्वरूपं रूपमेव च ॥ २१.२१॥

नहि वर्णयितुं शक्यं ज्ञातुं वा त्रिदशैरपि ।

यस्यैषा सकला पृथ्वी फणामणिशिखारुणा ॥ २१.२२॥

आस्ते कुसुममालेव कस्तद्वीर्यं वदिष्यति ।

यदा विजृम्भतेऽनन्तो मदाघूर्णितलोचनः ॥ २१.२३॥

तदा चलति भूरेषा साद्रितोयाधिकानना ।

गन्धर्वाप्सरसः सिद्धाः किंनरोरगवारणाः ॥ २१.२४॥

नान्तं गुणानां गच्छन्ति ततोऽनन्तोऽयमव्ययः ।

यस्य नागवधूहस्तैर्लापितं हरिचन्दनम् ॥ २१.२५॥

मुहुः श्वासानिलायस्तं याति दिक्पटवासताम् ।

यमाराध्य पुराणर्षिर्गर्गो ज्योतींषि तत्त्वतः ॥ २१.२६॥

ज्ञातवान् सकलं चैव निमित्तपठितं फलम् ।

तेनेयं नागवर्येण शिरसा विधृता मही ।

बिभर्ति सकलांल्लोकान् सदेवासुरमानुषान् ॥ २१.२७॥