अध्याय 19

लोमहर्षण उवाच ।

उत्तरेण समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणे ।

वर्षं तद् भारतं नाम भारती यत्र संततिः ॥ १९.१॥

नवयोजनसाहस्रो विस्तारश्च द्विजोत्तमाः ।

कर्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च पृच्छताम् ॥ १९.२॥

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् ऋक्षपर्वतः ।

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः ॥ १९.३॥

अतः सम्प्राप्यते स्वर्गो मुक्तिमस्मात् प्रयाति वै ।

तिर्यक्त्वं नरकं चापि यान्त्यतः पुरुषा द्विजाः ॥ १९.४॥

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यं चान्ते च गच्छति ।

न खल्वन्यत्र मर्त्यानां कर्म भूमौ विधीयते ॥ १९.५॥

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान् निशामय ।

इन्द्रद्वीपः कसेतुमांस्ताम्रपर्णो गभस्तिमान् ॥ १९.६॥

नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ॥ १९.७॥

योजनानां सहस्रं च द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ।

पूर्वे किरातास्तिष्ठन्ति पश्चिमे यवनाः स्थिताः ॥ १९.८॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः ।

इज्यायुद्धवणिज्याद्य+ ।

वृत्तिमन्तो व्यवस्थिताः ॥ १९.९॥

शतद्रुचन्द्रभागाद्या हिमवत्पादनिःसृताः ।

वेदस्मृतिमुखाश्चान्याः पारियात्रोद्भवा मुने ॥ १९.१०॥

नर्मदासुरमाद्याश्च नद्यो विन्ध्यविनिःसृताः ।

तापीपयोष्णीनिर्विन्ध्या+ ।

कावेरीप्रमुखा नदीः ॥ १९.११॥

ऋक्षपादोद्भवा ह्येताः श्रुताः पापं हरन्ति याः ।

गोदावरीभीमरथी+ ।

कृष्णवेण्यादिकास्तथा ॥ १९.१२॥

सह्यपादोद्भवा नद्यः स्मृताः पापभयापहाः ।

कृतमालाताम्रपर्णी+ ।

प्रमुखा मलयोद्भवाः ॥ १९.१३॥

त्रिसांध्यर्षिकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः ।

ऋषिकुल्याकुमाराद्याः शुक्तिमत्पादसम्भवाः ॥ १९.१४॥

आसां नद्युपनद्यश्च सन्त्यन्यास्तु सहस्रशः ।

तास्विमे कुरुपञ्चाल+ ंअध्यदेशादयो जनाः ॥ १९.१५॥

पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः ।

पौण्ड्राः कलिङ्गा मगधा दाक्षिणात्याश्च सर्वशः ॥ १९.१६॥

तथा परान्त्याः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्बुदाः ।

मारुका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः ॥ १९.१७॥

सौवीराः सैन्धवापन्नाः शाल्वाः शाकलवासिनः ।

मद्रारामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकादयस्तथा ॥ १९.१८॥

आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा ।

समोपेता महाभाग हृष्टपुष्टजनाकुलाः ॥ १९.१९॥

वसन्ति भारते वर्षे युगान्यत्र महामुने ।

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित् ॥ १९.२०॥

तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः ।

दानानि चात्र दीयन्ते परलोकार्थमादरात् ॥ १९.२१॥

पुरुषैर्यज्ञपुरुषो जम्बूद्वीपे सदेज्यते ।

यज्ञैर्यज्ञमयो विष्णुरन्यद्वीपेषु चान्यथा ॥ १९.२२॥

अत्रापि भारतं श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने ।

यतो हि कर्मभूरेषा यतोऽन्या भोगभूमयः ॥ १९.२३॥

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि सत्तम ।

कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसंचयन् ॥ १९.२४॥

गायन्ति देवाः किल गीतकानि ।

धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे ।

स्वर्गापवर्गास्पदहेतुभूते ।

भवन्ति भूयः पुरुषा मनुष्याः ॥ १९.२५॥

कर्माण्यसंकल्पिततत्फलानि ।

संन्यस्य विष्णौ परमात्मरूपे ।

अवाप्य तां कर्ममहीमनन्ते ।

तस्मिंल्लयं ये त्वमलाः प्रयान्ति ॥ १९.२६॥

जानीम नो तत्कूवयं विलीने ।

स्वर्गप्रदे कर्मणि देहबन्धम् ।

प्राप्स्यन्ति धन्याः खलु ते मनुष्या ।

ये भारतेनेन्द्रियविप्रहीनाः ॥ १९.२७॥

नववर्षं च भो विप्रा जम्बूद्वीपमिदं मया ।

लक्षयोजनविस्तारं संक्षेपात् कथितं द्विजाः ॥ १९.२८॥

जम्बूद्वीपं समावृत्य लक्षयोजनविस्तरः ।

भो द्विजा वलयाकारः स्थितः क्षीरोदधिर्बहिः ॥ १९.२९॥