अध्याय 175

नारद उवाच ।

त्रिदैवत्यां सुरेशान गङ्गां ब्रूषे सुरेश्वर ।

ब्राह्मणेनाहृतां पुण्यां जगतः पावनीं शुभाम् ॥ १७५.१॥

आदिमध्यावसाने च उभयोस्तीरयोरपि ।

या व्याप्ता विष्णुनेशेन त्वया च सुरसत्तम ।

पुनः संक्षेपतो ब्रूहि न मे तृप्तिः प्रजायते ॥ १७५.२॥

ब्रह्मोवाच ।

कमण्डलुस्थिता पूर्वं ततो विष्णुपदानुगा ।

महेश्वरजटाजूटे स्थिता सैव नमस्कृता ॥ १७५.३॥

ब्रह्मतेजःप्रभावेण शिवमाराध्य यत्नतः ।

ततः प्राप्ता गिरिं पुण्यं ततः पूर्वार्णवं प्रति ॥ १७५.४॥

आगत्य संगता देवी सर्वतीर्थमयी नृणाम् ।

ईप्सितानां तथा दात्री प्रभावोऽस्या विशिष्यते ॥ १७५.५॥

एतस्या नाधिकं मन्ये किंचित् तीर्थं जगत्त्रये ।

अस्याश्चैव प्रभावेण भाव्यं यच्च मनःस्थितम् ॥ १७५.६॥

अद्याप्यस्या हि माहात्म्यं वक्तुं कैश्चिन् न शक्यते ।

भक्तितो वक्ष्यते नित्यं या ब्रह्म परमार्थतः ॥ १७५.७॥

तस्याः परतरं तीर्थं न स्याद् इति मतिर्मम ।

अन्यतीर्थेन साधर्म्यं न युज्येत कथंचन ॥ १७५.८॥

श्रुत्वा मद्वाक्यपीयूषैर्गङ्गाया गुणकीर्तनम् ।

सर्वेषां न मतिः कस्मात् तत्रैवोपरतिं गता ।

इति भाति विचित्रं मे मुने खलु जगत्त्रये ॥ १७५.९॥

नारद उवाच ।

धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं वेत्ता चोपदेशकः ।

छन्दांसि सरहस्यानि पुराणस्मृतयोऽपि च ॥ १७५.१०॥

धर्मशास्त्राणि यच्चान्यत् तव वाक्ये प्रतिष्ठितम् ।

तीर्थानामथ दानानां यज्ञानां तपसां तथा ॥ १७५.११॥

देवतामन्त्रसेवानामधिकं किं वद प्रभो ।

यद् ब्रूषे भगवन् भक्त्या तथा भाव्यं न चान्यथा ॥ १७५.१२॥

एतं मे संशयं ब्रह्मन् वाक्यात् त्वं छेत्तुमर्हसि ।

इष्टं मनोगतं श्रुत्वा तस्माद् विस्मयमागतः ॥ १७५.१३॥

ब्रह्मोवाच ।

श‍ृणु नारद वक्ष्यामि रहस्यं धर्ममुत्तमम् ।

चतुर्विधानि तीर्थानि तावन्त्येव युगानि च ॥ १७५.१४॥

गुणास्त्रयश्च पुरुषास्त्रयो देवाः सनातनाः ।

वेदाश्च स्मृतिभिर्युक्ताश्चत्वारस्ते प्रकीर्तिताः ॥ १७५.१५॥

पुरुषार्थाश्च चत्वारो वाणी चापि चतुर्विधा ।

गुणा ह्यपि तु चत्वारः समत्वेनेति नारद ॥ १७५.१६॥

सर्वत्र धर्मः सामान्यो यतो धर्मः सनातनः ।

साध्यसाधनभावेन स एव बहुधा मतः ॥ १७५.१७॥

तस्याश्रयश्च द्विविधो देशः कालश्च सर्वदा ।

कालाश्रयश्च यो धर्मो हीयते वर्धते सदा ॥ १७५.१८॥

युगानामनुरूपेण पादः पादोऽस्य हीयते ।

धर्मस्येति महाप्राज्ञ देशापेक्षा तथोभयम् ॥ १७५.१९॥

कालेन चाश्रितो धर्मो देशे नित्यं प्रतिष्ठितः ।

युगेषु क्षीयमाणेषु न देशेषु स हीयते ॥ १७५.२०॥

उभयत्र विहीने च धर्मस्य स्याद् अभावता ।

तस्माद् देशाश्रितो धर्मश्चतुष्पात् सुप्रतिष्ठितः ॥ १७५.२१॥

स चापि धर्मो देशेषु तीर्थरूपेण तिष्ठति ।

कृते देशं च कालं च धर्मोऽवष्टभ्य तिष्ठति ॥ १७५.२२॥

त्रेतायां पादहीनेन स तु पादः प्रदेशतः ।

द्वापरे चार्धतः काले धर्मो देशे समास्थितः ॥ १७५.२३॥

कलौ पादेन चैकेन धर्मश्चलति संकटम् ।

एवंविधं तु यो धर्मं वेत्ति तस्य न हीयते ॥ १७५.२४॥

युगानामनुभावेन जातिभेदाश्च संस्थिताः ।

गुणेभ्यो गुणकर्तृभ्यो विचित्रा धर्मसंस्थितिः ॥ १७५.२५॥

गुणानामनुभावेन उद्भवाभिभवौ तथा ।

तीर्थानामपि वर्णानां वेदानां स्वर्गमोक्षयोः ॥ १७५.२६॥

तादृग्रूपप्रवृत्त्या तु तद् एव च विशिष्यते ।

कालोऽभिव्यञ्जकः प्रोक्तो देशोऽभिव्यङ्ग्य उच्यते ॥ १७५.२७॥

यदा यदा अभिव्यक्तिं कालो धत्ते तदा तदा ।

तद् एव व्यञ्जनं ब्रह्मंस्तस्मान् नास्त्यत्र संशयः ॥ १७५.२८॥

युगानुरूपा मूर्तिः स्याद् देवानां वैदिकी तथा ।

कर्मणामपि तीर्थानां जातीनामाश्रमस्य तु ॥ १७५.२९॥

त्रिदैवत्यं सत्ययुगे तीर्थं लोकेषु पूज्यते ।

द्विदैवत्यं युगेऽन्यस्मिन् द्वापरे चैकदैविकम् ॥ १७५.३०॥