अध्याय 161

ब्रह्मोवाच ।

कुशतर्पणमाख्यातं प्रणीतासंगमं तथा ।

तीर्थं सर्वेषु लोकेषु भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १६१.१॥

तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि श‍ृणु पापहरं शुभम् ।

विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे सह्यो नाम महागिरिः ॥ १६१.२॥

यदङ्घ्रिभ्योऽभवन् नद्यो गोदाभीमरथीमुखाः ।

यत्राभवत् तद् विरजमेकवीरा च यत्र सा ॥ १६१.३॥

न तस्य महिमा कैश्चिद् अपि शक्योऽनुवर्णितुम् ।

तस्मिन् गिरौ पुण्यदेशे श‍ृणु नारद यत्नतः ॥ १६१.४॥

गुह्याद् गुह्यतरं वक्ष्ये साक्षाद् वेदोदितं शुभम् ।

यन् न जानन्ति मुनयो देवाश्च पितरोऽसुराः ॥ १६१.५॥

तद् अहं प्रीतये वक्ष्ये श्रवणात् सर्वकामदम् ।

परः स पुरुषो ज्ञेयो ह्यव्यक्तोऽक्षर एव तु ॥ १६१.६॥

अपरश्च क्षरस्तस्मात् प्रकृत्यन्वित एव च ।

निराकारात् सावयवः पुरुषः समजायत ॥ १६१.७॥

तस्माद् आपः समुद्भूता अद्भ्यश्च पुरुषस्तथा ।

ताभ्यामब्जं समुद्भूतं तत्राहमभवं मुने ॥ १६१.८॥

पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिस्तथैव च ।

एते मत्तः पूर्वतरा एकदैवाभवन् मुने ॥ १६१.९॥

एतान् एव प्रपश्यामि नान्यत् स्थावरजङ्गमम् ।

नैव वेदास्तदा चासन् नाहं द्रष्टास्मि किंचन ॥ १६१.१०॥

यस्माद् अहं समुद्भूतो न पश्येयं तमप्यथ ।

तूष्णीं स्थिते मयि तदा अश्रौषं वाचमुत्तमाम् ॥ १६१.११॥

आकाशवाग् उवाच ।

ब्रह्मन् कुरु जगत्सृष्टिं स्थावरस्य

ब्रह्मोवाच ।

ततोऽहमब्रवं वाचं परुषां तत्र नारद ।

कथं स्रक्ष्ये क्व वा स्रक्ष्ये केन स्रक्ष्य इदं जगत् ॥ १६१.१३॥

सैव वाग् अब्रवीद् दैवी प्रकृतिर्याभिधीयते ।

विष्णुना प्रेरिता माता जगदीशा जगन्मयी ॥ १६१.१४॥

आकाशवाग् उवाच ।

यज्ञं कुरु ततः शक्तिस्ते भवित्री न संशयः ।

यज्ञो वै विष्णुरित्येषा श्रुतिर्ब्रह्मन् सनातनी ॥ १६१.१५॥

किं यज्वनामसाध्यं स्याद् इह लोके परत्र च ॥ १६१.१६॥

ब्रह्मोवाच ।

पुनस्तामब्रवं देवीं क्व वा केनेति तद् वद ।

यज्ञः कार्यो महाभागे ततः सोवाच मां प्रति ॥ १६१.१७॥

आकाशवाग् उवाच ।

ओंकारभूता या देवी मातृकल्पा जगन्मयी ।

कर्मभूमौ यजस्वेह यज्ञेशं यज्ञपूरुषम् ॥ १६१.१८॥

स एव साधनं ते स्यात् तेन तं यज सुव्रत ।

यज्ञः स्वाहा स्वधा मन्त्रा ब्राह्मणा हविरादिकम् ॥ १६१.१९॥

हरिरेवाखिलं तेन सर्वं विष्णोरवाप्यते ॥ १६१.२०॥

ब्रह्मोवाच ।

पुनस्तामब्रवं देवीं कर्मभूः क्व विधीयते ।

तदा नारद नैवासीद् भागीरथ्यथ नर्मदा ॥ १६१.२१॥

यमुना नैव तापी सा सरस्वत्यथ गौतमी ।

समुद्रो वा नदः कश्चिन् न सरः सरितोऽमलाः ।

सा शक्तिः पुनरप्येवं मामुवाच पुनः पुनः ॥ १६१.२२॥

दैवी वाग् उवाच ।

सुमेरोर्दक्षिणे पार्श्वे तथा हिमवतो गिरेः ।

दक्षिणे चापि विन्ध्यस्य सह्याच्चैवाथ दक्षिणे ।

सर्वस्य सर्वकाले तु कर्मभूमिः शुभोदया ॥ १६१.२३॥

ब्रह्मोवाच ।

तत् तु वाक्यमथो श्रुत्वा त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् ।

तं प्रदेशमथागत्य स्थातव्यं क्वेत्यचिन्तयम् ।

ततो मामब्रवीत् सैव विष्णोर्वाण्यशरीरिणी ॥ १६१.२४॥

आकाशवाग् उवाच ।

इतो गच्छ इतस्तिष्ठ तथोपविश चात्र हि ।

संकल्पं कुरु यज्ञस्य स ते यज्ञः समाप्यते ॥ १६१.२५॥

कृते चैवाथ संकल्पे यज्ञार्थे सुरसत्तम ।

यद् वदन्त्यखिला वेदा विधे तत् तत् समाचर ॥ १६१.२६॥

ब्रह्मोवाच ।

इतिहासपुराणानि यद् अन्यच्छब्दगोचरम् ।

स्वतो मुखे मम प्रायाद् अभूच्च स्मृतिगोचरम् ॥ १६१.२७॥

वेदार्थश्च मया सर्वो ज्ञातोऽसौ तत्क्षणेन च ।

ततः पुरुषसूक्तं तद् अस्मरं लोकविश्रुतम् ॥ १६१.२८॥

यज्ञोपकरणं सर्वं तद् उक्तं च त्वकल्पयम् ।

तदुक्तेन प्रकारेण यज्ञपात्राण्यकल्पयम् ॥ १६१.२९॥

अहं स्थित्वा यत्र देशे शुचिर्भूत्वा यतात्मवान् ।

दीक्षितो विप्रदेशोऽसौ मन्नाम्ना तु प्रकीर्तितः ॥ १६१.३०॥