अध्याय 126

ब्रह्मोवाच ।

तपस्तीर्थमिति ख्यातं तपोवृद्धिकरं महत् ।

सर्वकामप्रदं पुण्यं पितृणां प्रीतिवर्धनम् ॥ १२६.१॥

तस्मिंस्तीर्थे तु यद् वृत्तं श‍ृणु पापप्रणाशनम् ।

अपामग्नेश्च संवादम् ऋषीणां च परस्परम् ॥ १२६.२॥

अपो ज्येष्ठतमाः केचिन् मेनिरेऽग्निं तथापरे ।

एवं ब्रुवन्तो मुनयः संवादं चाग्निवारिणोः ॥ १२६.३॥

विनाग्निं जीवनं क्व स्याज्जीवभूतो यतोऽनलः ।

आत्मभूतो हव्यभूतश्चाग्निना जायतेऽखिलम् ॥ १२६.४॥

अग्निना ध्रियते लोको ह्यग्निर्ज्योतिर्मयं जगत् ।

तस्माद् अग्नेः परं नास्ति पावनं दैवतं महत् ॥ १२६.५॥

अन्तर्ज्योतिः स एवोक्तः परं ज्योतिः स एव हि ।

विनाग्निना किंचिद् अस्ति यस्य धाम जगत्त्रयम् ॥ १२६.६॥

तस्माद् अग्नेः परं नास्ति भूतानां ज्यैष्ठ्यभाजनम् ।

योषित्क्षेत्रेऽर्पितं बीजं पुरुषेण यथा तथा ॥ १२६.७॥

तस्य देहादिका शक्तिः कृशानोरेव नान्यथा ।

देवानां हि मुखं वह्निस्तस्मान् नातः परं विदुः ॥ १२६.८॥

अपरे तु ह्यपां ज्यैष्ठ्यं मेनिरे वेदवादिनः ।

अद्भिः सम्पत्स्यते ह्यन्नं शुचिरद्भिः प्रजायते ॥ १२६.९॥

अद्भिरेव धृतं सर्वमापो वै मातरः स्मृताः ।

त्रैलोक्यजीवनं वारि वदन्तीति पुराविदः ॥ १२६.१०॥

उत्पन्नममृतं ह्यद्भ्यस्ताभ्यश्चौषधिसम्भवः ।

अग्निर्ज्येष्ठ इति प्राहुरापो ज्येष्ठतमाः परे ॥ १२६.११॥

एवं मीमांसमानास्ते ऋषयो वेदवादिनः ।

विरुद्धवादिनो मां च समभ्येत्येदमब्रुवन् ॥ १२६.१२॥

ऋषय ऊचुः ।

अग्नेरपां वद ज्यैष्ठ्यं त्रैलोक्यस्य

ब्रह्मोवाच ।

अहमप्यब्रवं प्राप्तान् ऋषीन् सर्वान् यतव्रतान् ।

उभौ पूज्यतमौ लोक उभाभ्यां जायते जगत् ॥ १२६.१४॥

उभाभ्यां जायते हव्यं कव्यं चामृतमेव च ।

उभाभ्यां जीवनं लोके शरीरस्य च धारणम् ॥ १२६.१५॥

नानयोश्च विशेषोऽस्ति ततो ज्यैष्ठ्यं समं मतम् ।

ततो मद्वचनाज्ज्यैष्ठ्यमुभयोर्नैव कस्यचित् ॥ १२६.१६॥

ज्यैष्ठ्यमन्यतरस्येति मेनिरे ऋषिसत्तमाः ।

न तृप्ता मम वाक्येन जग्मुर्वायुं तपस्विनः ॥ १२६.१७॥

मुनय ऊचुः ।

कस्य ज्यैष्ठ्यं भवान् प्राणो वायो सत्यं

ब्रह्मोवाच ।

वायुराहानलो ज्येष्ठः सर्वमग्नौ प्रतिष्ठितम् ।

नेत्युक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुस्तेऽपि वसुंधराम् ॥ १२६.१९॥

मुनय ऊचुः ।

सत्यं भूमे वद ज्यैष्ठ्यमाधारासि चराचरे ॥ १२६.२०॥

ब्रह्मोवाच ।

भूमिरप्याह विनयाद् आगतांस्तान् ऋषीन् इदम् ॥ १२६.२१॥

भूमिरुवाच ।

ममाप्याधारभूताः स्युरापो देव्यः सनातनाः ।

अद्भ्यस्तु जायते सर्वं ज्यैष्ठ्यमप्सु प्रतिष्ठितम् ॥ १२६.२२॥

ब्रह्मोवाच ।

नेत्युक्त्वान्योन्यम् ऋषयो जग्मुः क्षीरोदशायिनम् ।

तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैः शङ्खचक्रगदाधरम् ॥ १२६.२३॥

ऋषय ऊचुः ।

यो वेद सर्वं भुवनं भविष्यद् ।

यज्जायमानं च गुहानिविष्टम् ।

लोकत्रयं चित्रविचित्ररूपम् ।

अन्ते समस्तं च यमाविवेश ॥ १२६.२४॥

यद् अक्षरं शाश्वतमप्रमेयम् ।

यं वेदवेद्यम् ऋषयो वदन्ति ।

यमाश्रिताः स्वेप्सितमाप्नुवन्ति ।

तद् वस्तु सत्यं शरणं व्रजामः ॥ १२६.२५॥

भूतं महाभूतजगत्प्रधानम् ।

न विन्दते योगिनो विष्णुरूपम् ।

तद् वक्तुमेते ऋषयोऽत्र याताः ।

सत्यं वदस्वेह जगन्निवास ॥ १२६.२६॥

त्वमन्तरात्माखिलदेहभाजाम् ।

त्वमेव सर्वं त्वयि सर्वमीश ।

तथापि जानन्ति न केअपि कुत्रापि ।

अहो भवन्तं प्रकृतिप्रभावात् ।

अन्तर्बहिः सर्वत एव सन्तम् ।

विश्वात्मना सम्परिवर्तमानम् ॥ १२६.२७॥

ब्रह्मोवाच ।

ततः प्राह जगद्धात्री दैवी वाग् अशरीरिणी ॥ १२६.२८॥

दैवी वाग् उवाच ।

उभावाराध्य तपसा भक्त्या च नियमेन च ।

यस्य स्यात् प्रथमं सिद्धिस्तद् भूतं ज्येष्ठमुच्यते ॥ १२६.२९॥

ब्रह्मोवाच ।

तथेत्य्तथा ययुः सर्वे ऋषयो लोकपूजिताः ।

श्रान्ताः खिन्नान्तरात्मानः परं वैराग्यमाश्रिताः ॥ १२६.३०॥