स्कन्ध १२, अध्याय 4

श्रीशुक उवाच ।

कालस्ते परमाण्वादिर्द्विपरार्धावधिर्नृप ।

कथितो युगमानं च श‍ृणु कल्पलयावपि ॥ १॥

चतुर्युगसहस्रं च ब्रह्मणो दिनमुच्यते ।

स कल्पो यत्र मनवश्चतुर्दश विशाम्पते ॥ २॥

तदन्ते प्रलयस्तावान् ब्राह्मी रात्रिरुदाहृता ।

त्रयो लोका इमे तत्र कल्पन्ते प्रलयाय हि ॥ ३॥

एष नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो यत्र विश्वसृक् ।

शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य चात्मभूः ॥ ४॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे पारमहंस्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४॥

द्विपरार्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।

तदा प्रकृतयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय वै ॥ ५॥

एष प्राकृतिको राजन् प्रलयो यत्र लीयते ।

आण्डकोशस्तु सङ्घातो विघात उपसादिते ॥ ६॥

पर्जन्यः शतवर्षाणि भूमौ राजन् न वर्षति ।

तदा निरन्ने ह्यन्योन्यं भक्षमाणाः क्षुधार्दिताः ॥ ७॥

क्षयं यास्यन्ति शनकैः कालेनोपद्रुताः प्रजाः ।

सामुद्रं दैहिकं भौमं रसं सांवर्तको रविः ॥ ८॥

रश्मिभिः पिबते घोरैः सर्वं नैव विमुञ्चति ।

ततः सांवर्तको वह्निः सङ्कर्षणमुखोत्थितः ॥ ९॥

दहत्यनिलवेगोत्थः शून्यान् भूविवरानथ ।

उपर्यधः समन्ताच्च शिखाभिर्वह्निसूर्ययोः ॥ १०॥

दह्यमानं विभात्यण्डं दग्धगोमयपिण्डवत् ।

ततः प्रचण्डपवनो वर्षाणामधिकं शतम् ॥ ११॥

परः सांवर्तको वाति धूम्रं खं रजसाऽऽवृतम् ।

ततो मेघकुलान्यङ्ग चित्रवर्णान्यनेकशः ॥ १२॥

शतं वर्षाणि वर्षन्ति नदन्ति रभसस्वनैः ।

तत एकोदकं विश्वं ब्रह्माण्डविवरान्तरम् ॥ १३॥

तदा भूमेर्गन्धगुणं ग्रसन्त्याप उदप्लवे ।

ग्रस्तगन्धा तु पृथिवी प्रलयत्वाय कल्पते ॥ १४॥

अपां रसमथो तेजस्ता लीयन्तेऽथ नीरसाः ।

ग्रसते तेजसो रूपं वायुस्तद्रहितं तदा ॥ १५॥

लीयते चानिले तेजो वायोः खं ग्रसते गुणम् ।

स वै विशति खं राजंस्ततश्च नभसो गुणम् ॥ १६॥

शब्दं ग्रसति भूतादिर्नभस्तमनुलीयते ।

तैजसश्चेन्द्रियाण्यङ्ग देवान् वैकारिको गुणैः ॥ १७॥

महान् ग्रसत्यहङ्कारं गुणाः सत्त्वादयश्च तम् ।

ग्रसतेऽव्याकृतं राजन् गुणान् कालेन चोदितम् ॥ १८॥

न तस्य कालावयवैः परिणामादयो गुणाः ।

अनाद्यनन्तमव्यक्तं नित्यं कारणमव्ययम् ॥ १९॥

न यत्र वाचो न मनो न सत्त्वं तमो रजो वा महदादयोऽमी ।

न प्राणबुद्धीन्द्रियदेवता वा न सन्निवेशः खलु लोककल्पः ॥ २०॥

न स्वप्नजाग्रन्न च तत्सुषुप्तं न खं जलं भूरनिलोऽग्निरर्कः ।

संसुप्तवच्छून्यवदप्रतर्क्यं तन्मूलभूतं पदमामनन्ति ॥ २१॥

लयः प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यक्तयोर्यदा ।

शक्तयः सम्प्रलीयन्ते विवशाः कालविद्रुताः ॥ २२॥

बुद्धीन्द्रियार्थरूपेण ज्ञानं भाति तदाश्रयम् ।

दृश्यत्वाव्यतिरेकाभ्यामाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २३॥

दीपश्चक्षुश्च रूपं च ज्योतिषो न पृथग्भवेत् ।

एवं धीः खानि मात्राश्च न स्युरन्यतमादृतात् ॥ २४॥

बुद्धेर्जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिरिति चोच्यते ।

मायामात्रमिदं राजन् नानात्वं प्रत्यगात्मनि ॥ २५॥

यथा जलधरा व्योम्नि भवन्ति न भवन्ति च ।

ब्रह्मणीदं तथा विश्वमवयव्युदयाप्ययात् ॥ २६॥

सत्यं ह्यवयवः प्रोक्तः सर्वावयविनामिह ।

विनार्थेन प्रतीयेरन् पटस्येवाङ्ग तन्तवः ॥ २७॥

यत्सामान्यविशेषाभ्यामुपलभ्येत सभ्रमः ।

अन्योन्यापाश्रयात्सर्वमाद्यन्तवदवस्तु यत् ॥ २८॥

विकारः ख्यायमानोऽपि प्रत्यगात्मानमन्तरा ।

न निरूप्योऽस्त्यणुरपि स्याच्चेच्चित्सम आत्मवत् ॥ २९॥